Hz. İsmail Kıssası (إسماعيل) – Kur'an'daki Anlatımı

Sahih-i Buhari’de İbn Abbas’tan bir rivayet vadideki ilk dönemi anlatır. İbrahim, İsmail’in annesini ve hâlâ emzirdiği oğlunu Mekke’ye getirir. Onları Evin bulunduğu yerin yakınındaki bir ağacın yanında, Zemzem’in yerinde bırakır. O sırada orada hiç kimse yaşamaz ve su yoktur.

Yanlarına bir torba hurma ve bir su tulumu koyar. Sonra gider. İsmail’in annesi peşinden yürür. “İbrahim, nereye gidiyorsun? Bizi insanların ve hiçbir şeyin bulunmadığı bu vadide bırakıyorsun.” Soruyu defalarca tekrarlar, fakat o dönüp bakmaz.

Sonra sorusu değişir: “Bunu sana Allah mı emretti?” İbrahim evet der. Bunun üzerine anne, “Öyleyse bizi zayi etmeyecektir” der. Geri döner; İbrahim ilerler.

Onu göremedikleri yere ulaşınca İbrahim Eve yönelir ve ellerini kaldırarak dua eder. Kuran, rivayetin burada bildirdiği duayı korur. Soyundan bir kısmını namaz kılsınlar diye Allah’ın korunan Evinin yanındaki ekinsiz vadiye yerleştirmiştir. İnsanlardan bazılarının gönülleri onlara yönelsin, şükretmeleri için ürünlerle rızıklansınlar ister.

Vadide önce bırakılmış erzak, anne ve çocuk vardır. Dile getirdiği tevekkül bu gerçeği ortadan kaldırmaz. Anne tulumdan içer ve oğlunu emzirir. Fakat su sınırlıdır. Tükendiğinde ikisi de susar.

İsmail’in annesi oğlunu sıkıntı içinde görür. Rivayet onun susuzlukla kıvranmasını ve annenin bunu seyretmeye dayanamadığını aktarır. Yardım edebilecek insanları aramak için gider.

Safa en yakın tepedir. Üzerine çıkar ve vadiye bakar. Birini görebilir mi? Hiç kimseyi görmez. Safa’dan iner. Vadiye ulaşınca elbisesinin eteğini kaldırır ve sıkıntıya düşmüş bir insanın acele koşusuyla geçer.

Öbür tarafta Merve’ye varır. Yine çıkar, yine insan arar ve yine kimseyi göremez. Bir tepeden diğerine gidiş henüz görünür bir yardım getirmez.

Arayışını yedi kez tekrarlar. Muhammed ﷺ rivayette bu hareketi insanların Safa ile Merve arasında yürüdüğü yolla ilişkilendirir. Anne sıkıntısında arar; yolu kalıcı bir ibadet hareketinin başlangıcı olarak da bildirilir.

Merve’ye vardığında bir ses duyar. Kendi kendine susmasını söyler ve dinler. Ses yeniden ulaşır. Bunun üzerine duyduğu kişiye, yardım varsa kendisine ulaşmasını ister.

Arayış boyunca içinde kimse görünmeyen vadiye tekrar tekrar bakmıştır. Şimdi cevap Zemzem’in yerine götürür. Orada bir melek görür. Aradığı yardım Safa veya Merve’de gördüğü bir insandan gelmez. Suyun yerinde yeni bir akış başlar.

Melek Zemzem’in yerindedir ve su ortaya çıkar. İsmail’in annesi onu toplamaya ve çevresini tutmaya başlar. Elleriyle tulumuna su doldurur. Aldıkça su kaynamayı sürdürür.

Muhammed ﷺ rivayette İsmail’in annesi için rahmet diler. Zemzem’i toplamak yerine akışına bıraksaydı açıkça akan bir su yolu olacağını bildirir. Annenin aktarılan davranışı merkezde kalır: Kendisiyle çocuğunun ihtiyacı olan suyu toplar.

İçer ve oğlunu emzirir. Bitmesi ikisini susuz bırakan erzak son olmamıştır. Aynı yerde şimdi önünde su vardır.

Melek ona teselli de verir. Zayi olmaktan korkmamalıdırlar. Burası Allah’ın Evinin yeridir; bu çocuk ve babası onu inşa edecektir. Allah kendisine bağlı olanları zayi etmez.

Cevap hem o anki susuzluğu hem sonraki görevi kapsar. Hâlâ emzirdiği oğul İbrahim’le inşa edecektir. Bu iş henüz ortak eylem olarak önlerinde değildir; burada anneye bildirilir.

Rivayet Evin yerini küçük bir tepe gibi yüksek anlatır; su akışları sağından ve solundan geçer. Anne çocuğuyla suyun yanında kalır. Sonra bu bölgeden insanlar geçer. Önce anneyi değil, değişen vadi hakkında bir şey bildiren kuşu göreceklerdir.

Cürhüm’den insanlar Kedâ yolundan gelir ve Mekke’nin aşağı tarafında durur. Su üzerinde dolaşan bir kuş fark ederler. Bildikleri vadiye uymaz: Burada su yoktu.

Araştırmaları için kişiler gönderirler. Gönderilenler suyu bulur ve haberle döner. Ardından Zemzem’in yerine gelirler. İsmail’in annesi orada oturur.

Yanına yerleşmek için izin isterler. Anne kabul eder, fakat bir sınır koyar: Su üzerinde sahiplik hakları olmayacaktır. Gelenler kabul eder. Yerleşim kadını ve çocuğu yok sayarak değil, ondan izin isteyerek başlar.

Rivayet annenin insanların yakınlığını sevdiğini de bildirir. İzni suyun yanında yeni topluluğa yol açar. Gelenler ailelerini çağırır ve birkaç hane orada yaşar.

İsmail aralarında büyür, Arapçayı onlardan öğrenir. Yetişirken onlar tarafından sevilip değer görür. Sonra içlerinden bir kadınla evlenir. Annesi ölür.

İlk akış böylece insansız yerden suya ve yerleşime gider. Başlangıçta emzirilen oğul artık kendi ailesiyle yaşar. İbrahim sonra ailesinden haber almak için gelir. Fakat bu dizideki ilk ziyaretinde İsmail’i bulamaz.

İbrahim İsmail’in evliliğinden sonra ailesine gelir. İsmail yoktur. İbrahim eşine onu sorar; kadın geçimlerini aramak için gittiğini söyler.

Sonra hayatlarını ve durumlarını sorar. Kadın sıkıntıdan ve darlıktan yakınır. Kötü durumda, dar ve ağır şartlarda yaşadıklarını söyler. İbrahim İsmail’e bir haber bırakır: Kocası gelince selâmını iletmeli ve kapısının eşiğini değiştirmesini söylemelidir.

İsmail dönünce ziyaretçi gelip gelmediğini sorar. Eşi yaşlı adamı ve sorularını anlatır. Hayatları hakkında ona söylediklerini de bildirir.

İsmail başka bir şey emanet edip etmediğini sorar. Kadın selâmı ve eşiğin değiştirilmesi haberini aktarır. Önce ev hakkında bir talimat gibi görünen sözün anlamı açıklanır. İsmail gelenin babası olduğunu ve kendisine ondan ayrılmasını bildirdiğini söyler. Kadına ailesine gitmesini bildirir.

Rivayet İsmail’in onu boşadığını ve Cürhüm’den başka bir kadınla evlendiğini anlatır. Konuşmanın hayatında somut sonucu olur. İbrahim oğlu yokken gelmiş, fakat haberi eş üzerinden ona ulaşmıştır.

Sonra İbrahim bir süre uzak kalır. Yeniden geldiğinde başka bir kadın ortak hayatları hakkındaki aynı soruya cevap verecektir. Fakat sonraki ziyaret farklı bitecektir.

İbrahim sonraki ziyaretinde de İsmail’i bulamaz. Eşi yine geçimleri için gittiğini söyler. İbrahim durumlarını sorar.

Bu kez kadın iyilikten ve yeterli rızıktan söz eder. Allah’a hamdeder. İbrahim ayrıntı sorar: Ne yerler? Et. Ne içerler? Su.

İbrahim Allah’tan etlerini ve sularını bereketlendirmesini diler. Muhammed ﷺ rivayette o sırada tahılları olmadığını, olsaydı İbrahim’in onun için de bereket isteyeceğini bildirir. Rızık yalnız bir erzak olarak anlatılmaz; ardından bereket duası gelir.

İsmail’e yine bir haber bırakılır. Eşi İbrahim’in selâmını iletecektir. Fakat bu kez talimat kapının eşiğini korumaktır.

İsmail dönünce ziyareti sorar. Eşi yaşlı adamı güzel sözlerle anlatır ve sorularını bildirir. İyi durumda olduklarını söylediğini de aktarır. Başka bir tavsiye olup olmadığı sorulunca selâmı ve eşiği koruma talimatını iletir.

İsmail gelenin babası olduğunu açıklar. Eşik kendisidir; İbrahim ona eşini yanında tutmasını bildirmiştir. İkinci ziyaret böylece ilkine karşılık olur: Bulunmayan oğul ve ortak geçim hakkında aynı sorular, fakat farklı cevap ve farklı haber.

İbrahim daha sonra yeniden gelecektir. Bu kez yalnız oğlundan haber almaz; İsmail’in kendisini bulur.

İbrahim’in Kuran’daki duaları ailesine ve yere daha geniş bir bakış açar. Şehrin güvenli olmasını ister. Kendisi ve oğulları putlara kulluktan korunsun ister. Duasında güvenlik yalnız dış korumayı değil, ibadetin yönünü de kapsar.

Putların birçok insanı saptırdığını söyler. Kendisine uyan ondan sayılır. Karşı geleni ise Allah’ın bağışlaması ve rahmeti önüne bırakır. Duası insanlar hakkında son hükmü kendisinin vereceği iddiasını taşımaz.

Allah gizlediklerini ve açıkladıklarını bilir. Yerde ve gökte hiçbir şey O’ndan gizli değildir. Vadideki aile O’nun bilgisinin dışında kalmaz.

Sonra oğulların adını söyler. Yaşlılığında İsmail ve İshak’ı veren Allah’a hamdeder. Rabbi duayı işitir. Şükrün ardından kendisinin ve soyundan insanların namazı kılması duası gelir. Yakarışının kabulünü ister.

Son hesap gününe yönelir. İbrahim kendisi, anne babası ve müminler için bağışlanma diler. Aile, rızık, namaz ve gelecek hüküm bir arada kalır. İlk dönemi suyun yanında anlatılan oğul şimdi babasıyla iş ve duanın yine birleştiği bir görevde duracaktır.

Allah Evi insanlar için dönüş yeri ve güvenli mekân yapar. İbrahim’in makamı namaz yeri olarak alınmalıdır. Evdeki görev bir ailenin mülkü olan yapıyı aşar.

İbrahim ve İsmail Allah’ın Evini temiz tutma görevini birlikte alır: Tavaf edenler, orada ibadette kalanlar, rükû ve secde edenler içindir. Baba ve oğul aynı görevde durur. İsmail yalnız İbrahim’in yanında anılmaz; onunla birlikte sorumlu kılınır.

İbrahim şehir için de güvenlik ister. Allah’a ve son güne inanan halkı ürünlerle rızıklansın ister. Dua ibadet yerini orada yaşayanların hayatına bağlar.

Allah’ın cevabı geçici rızkı son sonuçtan ayırır. İnkâr eden de kısa süre faydalanır; sonra ateşin azabına götürülür. Bu kötü bir sondur.

Böylece rızık nimet olarak kalır, fakat her alanın kesin kabul edildiğini göstermez. Evdeki görev ve güvenlik duası ortak işe götürür. Babanın bir emri vardır; oğul yardım sözü verir.

İbrahim daha sonra yeniden gelir. Buhari rivayeti onu İsmail’i Zemzem yakınındaki bir ağacın yanında bulurken anlatır. İsmail oklarını yontmaktadır. Babasını görünce kalkıp ona gider. Baba ve oğul olarak selâmlaşırlar.

Sonra İbrahim görevi bildirir. Allah ona bir şey emretmiştir. İsmail Rabbinin emrettiğini yapmasını söyler. İbrahim, “Bana yardım eder misin?” diye sorar. İsmail yardımını bildirir.

Emir Evle ilgilidir. İbrahim Allah’ın burada onu inşa etmesini emrettiğini açıklar. Çevresinden yüksek bir tepeyi gösterir. Görev ortak işe dönüşür.

İbrahim ve İsmail Evin temellerini yükseltir. İsmail taş getirir, İbrahim inşa eder. Yapı yükselince İsmail babasının üzerine çıkabileceği taşı getirir. Baba inşa etmeyi sürdürür; oğul taşları uzatır.

Bu sırada ikisi de Rablerinden kabul ister. Kuran sözlerini korur: Allah’ın kendilerinden kabul etmesini dilerler; O her şeyi işiten ve bilendir. Dua temellerin yükselmesine ve rivayette Evin çevresindeki inşanın sürmesine eşlik eder.

Görünen yapı ve dua bir aradadır. Eller çalışır, sözler Rablerine yönelir. Yaptıkları iş kabulüyle aynı sayılmaz. İsmail yardım eder, İbrahim inşa eder, ikisi de dua eder.

Suyun yanında verilen önceki güvence şimdi eyleme karşılık bulur: Oğul ve babası inşa eder. Fakat duaları önlerinde yükselen işte bitmez. Kendilerine ve sonradan gelecek insanlara uzanır.

İbrahim ve İsmail ikisinin de Allah’a teslim olmasını ister. Soylarından da O’na teslim olmuş bir ümmet doğsun isterler. Ortak görevleri, sonraki her neslin kendi cevabı olmadan kabul edileceği iddiasına dönüşmez.

Rablerinden ibadet yollarını göstermesini ve kendilerine merhametle yönelmesini dilerler. O tövbeyi kabul eden ve merhametlidir. İnşa edenler yalnız malzemeye ve işte yardıma ihtiyaç duymaz. Hidayet ve kabul isterler.

Sonra dua geleceklerin içinden bir elçiye yönelir. Onlara Allah’ın ayetlerini okuyacak, Kitabı ve hikmeti öğretecek, onları arındıracaktır. Ev böylece bir hatıranın son noktası olmamalıdır. Dua devam eden bir çağrıyı açar.

Allah’ı güçlü ve hikmet sahibi diye anarlar. Baba ve oğul, O’nun çağırdığı işte çalışırken huzurunda dua edenlerdir. Gelecek için istek Evden ümmete, ümmetten öğretmeye ve arınmaya gider.

Dua işi tek inşa anının ötesine taşır. Suyun yanında oğul için verilen güvence daha geniş bir akışta durur: görev, yardım, ortak eylem ve başka bir elçi duası.

Kuran İsmail’in en yakın çevresindeki sorumluluğunu da bildirir. Ailesine namaz ve zekâtı emreder. Evde görünür olan çağrı kendi ailesinin dışında kalmaz.

İsmail Rabbi katında hoşnut olunandır. Peygamberlik mertebesi, doğru sözü ve sorumluluğu bu portrede birleşir. Babasına inşada yardım sözü veren kişi, yakınlarını Allah’a kulluğa çağıran biri olarak da anılır.

İsmail, İdris ve Zülkifl ile birlikte sabredenler arasında anılır. Kuran onu sabrı Allah katında onaylanan insanlar topluluğuna koyar.

Hatırası yalnız suyun yanındaki yeri ve ortak işi kapsamaz. Karakterinin sebatını da içerir. Doğru sözlü elçi ve peygamber sabredenlerden biri olarak da onurlandırılır.

Allah önce anılanları rahmetine alır. Onlar salihlerdendir. İsmail’in hatırası yalnız bir görevde veya karakter niteliğinde kalmaz.

Sabırlarının birlikte övülmesini Allah’ın bildirdiği nimet izler. İbrahim’in oğlu kendisi salih olarak onaylanır ve bu rahmet içinde anılır.

Kuran İsmail’i bu kez Elyesa ve Zülkifl ile birlikte anmayı yeniden ister. Hepsi hayırlılar ve seçkinlerdendir.

Adı tek bir sahneyi aşarak korunur. Vadide emzirilen çocukla başlayıp ortak Ev inşasına ulaşan kıssa elçinin onaylanan mertebesiyle kapanır: doğru sözlü, sabırlı ve salih; hayırlılardan biri.