Hz. Ya‘kûb (Yakup) Kıssası (يعقوب) – Kur'an'daki Anlatımı

Yusuf babasına anlatır: “Babacığım, on bir yıldız, güneş ve ay gördüm. Onların bana secde ettiğini gördüm.” Ayrılık kıssası böylece kardeşlerle değil, rüyasıyla babasına yönelen bir oğulla başlar.

Yakub’un ilk cevabı bir uyarıdır: “Oğlum, rüyanı kardeşlerine anlatma. Sana tuzak kurabilirler. Şeytan insanın apaçık düşmanıdır.” Böyle bir tuzak gerçekleşmeden tehlikeyi belirtir ve Yusuf’tan rüyayı aktarmamasını ister.

Sonra bakışı tehlikenin ötesine taşır. “Rabbin seni böyle seçecek, sana olayların yorumundan öğretecek ve nimetini seninle Yakub ailesi üzerinde tamamlayacak. Daha önce ataların İbrahim ve İshak üzerinde de tamamlamıştı.” Böylece uyarının yanında Yusuf’u ve ailesini kapsayan bir vaat vardır.

“Rabbin bilendir, hikmet sahibidir.” Babanın cevabı bu sözlerle biter. Sözünü ettiği gelecek Allah’ın bilgisi ve hikmeti altındadır. Oğluna ilk isteği somuttur: Rüyayı kardeşlerine anlatmamalıdır. Ayetler şimdi bu kardeşlerin Yusuf ve babaları hakkında nasıl konuştuklarını gösterecektir.

Yusuf ve kardeşlerinde soranlar için ayetler vardır. Kardeşler der: “Yusuf ve kardeşi babamıza bizden daha sevgili. Oysa biz güçlü bir grubuz. Babamız açık bir yanılgı içinde.” Yakub hakkındaki hükümleri budur. Bu hükümden, tercih edildiğini düşündükleri oğla karşı plana geçerler.

“Yusuf’u öldürün veya başka bir yere atın. Babanız yalnız size yönelsin. Sonra salih insanlar olabilirsiniz.” İçlerinden biri öldürmeye karşı çıkar: “Bir şey yapacaksanız Yusuf’u kuyunun gizli derinliğine bırakın. Yolcular onu alır.” Plan, babanın yalnız kendilerine yönelmesini sağlamalıdır. Fakat babalarına bu niyetlerini söylemezler.

“Babamız, Yusuf’u bize neden emanet etmiyorsun? Onun iyiliğini istiyoruz. Yarın bizimle gönder, eğlensin ve oynasın. Onu koruyacağız.” Yakub hüznünü ve korkusunu belirtir: “Onu götürmeniz beni üzer. Siz dikkat etmezken bir kurdun onu yemesinden korkuyorum.” Cevapları şudur: “Güçlü bir grupken onu kurt yerse gerçekten kaybedenlerden oluruz.”

Yusuf’u götürür ve kuyunun gizli derinliğine bırakmakta birleşirler. Allah oğla, bir gün onlar farkında değilken yaptıklarını kendilerine bildireceğini vahyeder. Babaya ise önce başka bir hikâye getireceklerdir. Verilen koruma sözüyle gerçekten kararlaştırılan plan artık karşı karşıyadır.

Akşam kardeşler ağlayarak babalarına döner. Yusuf yanlarında değildir. Şöyle anlatırlar: “Babamız, yarışıyorduk ve Yusuf’u eşyalarımızın yanında bıraktık. Onu kurt yedi.” Yakub’un daha önce söylediği korku şimdi anlatılarının merkezidir.

“Doğru söylesek bile bize inanmayacaksın.” Baba cevap vermeden onun hikâyelerine inanmayabileceğini dile getirirler. Yanlarında Yusuf’un üzerinde sahte kan bulunan gömleği vardır.

Yakub anlattıklarını gerçek olarak kabul etmez: “Hayır. Nefisleriniz size bir işi güzel göstermiş.” Gözyaşları ve kan, açıklamalarını doğrulamasını sağlamaz. Onların kendi sorumluluğunu belirtir.

Sonra imtihana cevabını söyler: “Güzel bir sabır. Anlattıklarınıza karşı yardım istenecek olan Allah’tır.” Sabrı kaybı inkâr ederek başlamaz. Geri getirilmeyen oğlun ve reddettiği anlatının karşısındadır. Yöneldiği yardımı Allah’tan ister.

Daha sonra oğullar bir yolculuktan dönüp yeni bir istekte bulunur. “Babamız, yeni bir ölçü bize verilmeyecek. Kardeşimizi bizimle gönder ki erzak alalım. Onu koruyacağız.” Yakub yine bir oğlunu kendilerine emanet edecektir; yine koruma sözü verirler.

Baba önceki güveni hatırlatır: “Onu, daha önce kardeşini emanet ettiğimden farklı mı emanet edeyim? Allah en iyi koruyucu ve en merhametlidir.” Verdikleri söz şimdi Yusuf’un hatırasının yanındadır. Eşyalarını açınca mallarının geri verildiğini bulurlar. “Daha ne isteyelim? Mallarımız geri verilmiş. Ailemize erzak getirebilir, kardeşimizi koruyabilir ve bir deve yükü fazla alabiliriz. Bu kolay bir ölçüdür.”

Yakub bu kez onayını bağlayıcı söze bağlar: “Kuşatılmanız dışında onu geri getireceğinize dair Allah adına sağlam bir söz vermedikçe sizinle göndermem.” İstek hem görevlerini hem açıkça belirtilen istisnayı söyler.

Sözü verirler. Ardından Yakub der: “Söylediklerimizin üzerinde Allah vekildir.” Kardeşler böylece yalnız kendi koruma sözlerini tekrar etmiş olmaz. Baba onlardan Allah önünde bir bağlılık ister. Yeni yolculuk hazırlanırken önceki kusur konuşmada yerini korur.

Yakub oğullarına başka bir talimat verir: “Tek kapıdan girmeyin. Ayrı kapılardan girin.” Böylece yolculuğun hazırlığına somut bir tedbir ekler.

Fakat aynı öğütte sınırını belirtir: “Allah karşısında size hiçbir fayda sağlayamam. Hüküm yalnız Allah’ındır. O’na güvenirim; güvenenler O’na güvensin.” Öğüt, babanın sahip olmadığı bir gücü iddia etmez.

Oğullar babalarının söylediği gibi girerler. Bu itaat de Allah karşısında onlara hiçbir fayda sağlamaz. Talimat Yakub’un içinde bir ihtiyacı karşılar.

Kuran aynı zamanda Allah’ın öğrettiği bilgiyi doğrular; insanların çoğu bilmez. Tedbir sonucu yönetmeye dönüştürülmeden öğüdü ve bilgisi korunur. Söz verilmiş, talimat uygulanmıştır. Yine de bütün grup birlikte babaya dönmeyecektir.

Kardeşler kardeşlerini serbest bırakma umudunu yitirir ve kendi aralarında konuşurlar. Aralarındaki sözü geçen kişi hatırlatır: “Babanız sizden Allah adına sağlam bir söz almadı mı? Daha önce Yusuf konusunda da kusur ettiniz. Babam izin verinceye veya Allah benim için hükmedinceye kadar bu ülkeden ayrılmayacağım. O en iyi hükmedendir.”

Diğerlerine babaya dönüp şöyle söylemelerini ister: “Oğlun çaldı. Yalnız bildiğimizi söylüyoruz; gizli olanı koruyamazdık. Bulunduğumuz şehre ve döndüğümüz kervana sor. Doğru söylüyoruz.” İleri sürülen suç kendi anlatılarının parçasıdır. Bu kez gruplarının dışındaki insanlara da işaret ederler.

Yakub’un cevabı ilk kayıpta söylediği sözü yeniden alır: “Nefisleriniz size bir işi güzel göstermiş. Güzel bir sabır.” Baba yine geri getirilmeyen oğullarla karşı karşıyadır. Bağlayıcı söz gerçekleşen kaybı önlememiştir.

Fakat cevabı kayıpta bitmez: “Belki Allah hepsini bana geri getirir. O bilendir, hikmet sahibidir.” Bakışı şimdi bütün eksiklere yönelir. Kardeşlerin hükmü onun son ümidi değildir. Ümidini Allah’ın bilgisine, hikmetine ve hepsinin geri gelmesine bağlar.

Yakub onlardan yüz çevirir ve “Yusuf için hüznüm ne kadar büyük!” der. Üzüntüden gözleri ağarır; acısını içinde tutar. Yeni kayıp, önceki oğlun hatırasını silmemiştir. Kuran onun dile getirdiği bu yakınmada Yusuf’u anar.

Diğerleri der: “Allah’a yemin olsun, iyice tükeninceye veya ölünceye kadar Yusuf’u anmayı bırakmayacaksın.” Hatırlamasında onun için bir tehlike görürler. Yakub, hüznü yokmuş gibi cevap vermez.

“Kederimi ve hüznümü yalnız Allah’a arz ederim. Allah’tan sizin bilmediğinizi bilirim.” Acısını ve onu yönelttiği makamı belirtir. Ardından yalnız beklemek gelmez. Baba oğullarına yeni bir görev verir.

“Gidin, Yusuf’u ve kardeşini araştırın. Allah’ın ferahlığından ümit kesmeyin. Allah’ın ferahlığından ancak inkârcı insanlar ümit keser.” Anılmasından korktukları isim şimdi bir arama emrindedir. Yakub ikisini araştırmak için oğullarını gönderir. Yakınmasını böylece umulan dönüşe yönelik bir davranış izler.

Kardeşler yine Yusuf’un huzuruna girer. “Biz ve ailemiz sıkıntıya düştük. Az bir mal getirdik. Yine de bize tam ölçü ver ve bağışta bulun. Allah bağışlayanlara karşılık verir.” İsteklerinde babanın ailesi de anılır. Güçlerine dayanan bir istekle değil, darlık içinden gelirler.

Yusuf sorar: “Cahillik ettiğinizde Yusuf’a ve kardeşine ne yaptığınızı biliyor musunuz?” Başka bir soruyla cevap verirler: “Gerçekten sen Yusuf musun?” O doğrular: “Ben Yusuf’um; bu da kardeşim. Allah bize lütfetti. Kim sakınır ve sabrederse Allah iyilik yapanların karşılığını kaybetmez.”

“Allah seni bize üstün kıldı. Biz günah işledik” diye kabul ederler. Yusuf cevap verir: “Bugün size kınama yok. Allah sizi bağışlasın. O en merhametlidir.” Tanımayı suçlarını kabul etmeleri izler; ardından onlara tehdit değil, bağışlanma dileği gelir.

Sonra Yakub, Yusuf’un kardeşlere verdiği görevin açıkça parçası olur: “Gömleğimi götürüp babamın yüzüne bırakın. Yeniden görecek. Bütün ailenizi bana getirin.” Bir gömlek eskiden kurdun sahte hikâyesine eşlik etmişti. Şimdi bir gömlek, görmesinin döneceği haberi ve bütün aileyi getirme göreviyle babaya gönderilir.

Kervan yola çıkınca Yakub der: “Yusuf’un kokusunu alıyorum. Beni aklı karışmış saymasanız!” Baba bunu müjdeci gelmeden söyler. Diğerleri cevap verir: “Allah’a yemin olsun, eski yanılgındasın.” Sözleri önce, ümidine eşlik eden reddedişle karşılaşır.

Sonra müjdeci gelir. Gömleği Yakub’un yüzüne bırakır; Yakub yeniden görür. Bildirilen olay gerçekleşir. Baba sorar: “Allah’tan sizin bilmediğinizi bildiğimi söylemedim mi?” Önceki sözü, görmesi döndükten sonra yeniden söylenir.

Şimdi oğullar başka bir istekte bulunur: “Babamız, günahlarımız için bağışlanma dile. Biz günah işledik.” Artık bir oğlunu başka yolculuğa götürme izni istemezler. Kendi haksızlıklarını kabul eder, babalarından Allah’a bağışlanma dileğiyle yönelmesini isterler.

Yakub cevap verir: “Rabbimden sizin için bağışlanma dileyeceğim. O bağışlayıcı ve merhametlidir.” Sözü, bağışlanmaya kendisinin hükmetmesi değil, bu duayı etmesi hakkındadır. Yeniden görme ve kabul edilen suçla yol artık Yusuf’a gelmesi gereken bütün aileye uzanır.

Yusuf’un huzuruna girerler. Anne ve babasını yanına alır ve “Allah dilerse Mısır’a güven içinde girin” der. Vaktiyle babaya geri getirilmeyen oğul şimdi anne ve babasını karşılar. Buluşmada Allah’ın dileği açıkça anılır.

Yusuf anne ve babasını tahta çıkarır; onun önünde secdeye kapanırlar. Sonra babasına yönelir: “Bu, önceki rüyamın yorumudur. Rabbim onu gerçek yaptı.” Başlangıçta yıldızları, güneşi ve ayı babasına anlatmıştı. Şimdi aynı babanın önünde gerçekleşen yorumu belirtir.

Allah’ın lütfunu da hatırlatır: “Beni zindandan çıkardığında ve şeytan benimle kardeşlerimin arasını bozduktan sonra sizi kır hayatından buraya getirdiğinde bana iyilik etti.” Buluşma önceki ayrılığı silmez. Yusuf kurtarılmasını ve ailesinin getirilmesini Rabbinin iyilikleri olarak anar.

“Rabbim dilediğini ince bir lütufla gerçekleştirir. O bilendir, hikmet sahibidir.” Bilgi ve hikmet, Yakub’un rüyaya cevabında ve hepsinin dönmesi ümidinde de vardı. Şimdi buluşmada Yusuf’un sözlerindedir. Baba artık eksik oğlunu tek başına sormamaktadır; oğul Rabbinin rüyayı gerçekleştirdiğini ona anlatmaktadır.

Bakara suresi Yakub’a başka bir bakışı korur: Ölümün ona geldiği anı. Dinleyenlere orada tanık olarak bulunup bulunmadıkları sorulur. Sonra babanın oğullarına sorusu aktarılır.

“Benden sonra kime kulluk edeceksiniz?” Sözleri kendi hayatının sınırının ötesine yönelir. Bu konuşmanın merkezinde yolculuktan dönmek değil, ölümünden sonra oğullarının yönelişi vardır.

Cevap verirler: “Senin ilahına ve ataların İbrahim, İsmail ve İshak’ın ilahına, tek ilaha kulluk edeceğiz. O’na teslimiz.” Cevap isimleri ve Allah’ın birliğini bir arada tutar.

Yakub’un portresi böylece aktardığı iman göreviyle sona erer. Oğulları aynı ilaha bağlılıklarını bildirir. Ayrılık, hüzün ve buluşmanın anlatıldığı kıssa bu korunmuş soru ve cevabıyla kapanır: Tek ilaha kulluk etmek ve O’na teslim olmak.