Hz. İbrahim Kıssası (إبراهيم) – Kur'an'daki Anlatımı

İbrahim, özü sözü doğru bir peygamberdir. Fakat babasına seslenirken bir unvanla başlamaz. “Babacığım” der. Sorular gittikçe ciddileşirken bu yakın hitap tekrar tekrar duyulur.

Babası Âzer’e, putları gerçekten ilah edinip edinmediğini sorar. Babasının ve kavminin sapmasını açıkça söyler. Aynı zamanda alışkanlıkla cevaplanamayacak bir soru yöneltir: “Babacığım, işitmeyen, görmeyen ve sana hiçbir fayda sağlamayan şeylere niçin kulluk ediyorsun?”

İnsan bunlara seslenebilir, güvenini onlara bağlayabilir. Peki çağrıyı işitebilirler mi? Kendilerine yönelen kişiyi görebilirler mi? İbrahim başka bir puta daha fazla bağlılık istemez. Babasını başka bir yola çağırır.

“Bana, sana gelmeyen bir bilgi geldi. Bana uy; seni doğru bir yola götüreyim.” Ardından onu şeytana kulluk etmekten sakındırır. Çünkü şeytan Rahmân’a karşı gelmiştir.

Azap uyarısını da kaygısını dile getirerek söyler: “Babacığım, Rahmân’dan bir azabın sana dokunmasından ve şeytanın dostu olmandan korkuyorum.” Sözlerinde kesin bir sınırla kişisel bir çağrı birleşir. Muhatabı hâlâ babasıdır. Fakat babasının taptıkları bu yakınlık sayesinde Allah olmaz.

Babası, İbrahim’in sorularına bir karşı soruyla cevap verir: “İbrahim, benim ilahlarımdan yüz mü çeviriyorsun?” Sonra tehdit gelir. Vazgeçmezse onu taşlayacağını söyler. Uzun süre kendisinden uzaklaşmasını ister.

Oğlun kendisini dinletmeye çalıştığı konuşma, uzak durması talebiyle biter. Putlar işitmez. Baba ise oğlunun sözlerini işitir ve bu sözlerin susmasını ister.

İbrahim şöyle cevap verir: “Sana selam olsun. Rabbimden senin için bağışlanma dileyeceğim. O bana karşı lütufkârdır.” Taşlama tehdidine kendi tehdidiyle karşılık vermez. Ancak cevabı, Allah hakkında söylediklerinden vazgeçmek de değildir.

“Sizden ve Allah dışında çağırdıklarınızdan uzaklaşacağım. Rabbime dua edeceğim. Rabbime dua etmekle mahrum kalmayacağımı umuyorum.” Selam vermekle ayrılmak burada yan yana durur.

Babası için söz verdiği bağışlanma duasının bir sınırı vardır. İbrahim, ona verdiği söz nedeniyle bu duayı eder. Babasının Allah’ın düşmanı olduğu kendisine açıkça belli olunca ondan uzak durur. İbrahim içli ve yumuşak huylu olarak anlatılır. Yumuşak huyluluğu, Allah’a düşmanlığı sonsuza kadar görmezden gelmesi demek değildir.

Allah, kesin inananlardan olması için İbrahim’e göklerin ve yerin hükümranlığını gösterir. Kavminin taptıkları, neye güç yetirdikleriyle sınanır. Göğün güçlü ışıkları da bu sorunun dışında değildir.

Gece onu örtünce İbrahim bir yıldız görür. “Bu benim Rabbim” der. Fakat yıldız batar. İbrahim’in cevabı şöyledir: “Ben batanları sevmem.”

Sonra ayın doğduğunu görür. Yine, “Bu benim Rabbim” der. Ay da batar. İbrahim, “Rabbim bana doğru yolu göstermezse sapmış insanlardan olurum” der. Görünüp kaybolan ışık, Rabbinin hidayetinin yerini tutamaz.

Sonunda güneşin doğduğunu görür. “Bu benim Rabbim. Bu daha büyük.” Ama daha büyük olan ışık da kalmaz. Güneş batınca İbrahim açıkça kavmine seslenir: “Sizin Allah’a ortak koştuklarınızdan uzağım.”

Açıklaması başka bir gök cisminde son bulmaz. “Yüzümü, gökleri ve yeri yaratana, dosdoğru O’na yönelerek çevirdim. Ben ortak koşanlardan değilim.” Yıldız, ay ve güneş görünür ve görkemlidir. İbrahim onların yaratıcısına yönelir.

Kavmi İbrahim’le tartışır. Ortak koştuklarından uzak olduğunu açıklamıştır, fakat çekişme bitmez. Onlara, “Allah beni doğru yola iletmişken benimle Allah hakkında mı tartışıyorsunuz?” diye karşılık verir.

Allah’a ortak koştuklarını, önünde eğilmesi gereken güçler olarak kabul etmez. “Rabbim bir şey dilemedikçe O’na ortak koştuklarınızdan korkmam. Rabbimin bilgisi her şeyi kuşatır. Düşünmeyecek misiniz?” Güveni, Allah’ın iradesini dışlamaya dayanmaz. Sözde ortakları gerçek Rabbin kim olduğu sorusuyla karşı karşıya getirir.

Sonra soruyu tersine çevirir: “Siz, hakkında Allah’ın size hiçbir yetki vermediği şeyleri O’na ortak koşmaktan korkmazken ben ortak koştuklarınızdan nasıl korkarım?” İki taraf karşı karşıyadır. Biliyorlarsa, güvene hangisi daha layıktır?

Cevap, güven ve hidayeti imanlarını zulümle karıştırmayanlara bağlar. İbrahim’in delili açıkça doğrulanır: Allah ona kavmine karşı bu delili vermiştir. Dilediğinin derecelerini yükseltir; hikmet ve bilgi sahibidir. Gökteki ışıkların sıralanışı başka bir ışığa kulluğa değil, bu açıklığa götürür.

Allah İbrahim’e doğruyu bulma yetisi verir. O, Rabbine temiz bir kalple gelir ve Nûh’un da bulunduğu iman çizgisinde yer alır. Babasına ve kavmine kulluklarını sorar: “Kendinizi adadığınız bu heykeller nedir?”

“Atalarımızı onlara kulluk ederken bulduk” derler. İbrahim bu cevabı bir gerekçe saymaz. “Siz de atalarınız da açık bir sapma içindesiniz.”

İnsanlar, “Bize gerçeği mi getiriyorsun, yoksa oyun mu yapıyorsun?” diye sorar. İbrahim, Rablerinin gökleri ve yeri yaratan Rab olduğunu söyler. Buna şahitlik eder. Sorusu bir şaka değildir.

Kulluklarını açıkça dile getirip putlara taptıklarını ve onlara bağlı kaldıklarını söylediklerinde de sorar: “Çağırdığınızda sizi işitirler mi? Size fayda ya da zarar verirler mi?” Yine atalarını öne sürerler. Cevapları putların işitmesi ya da yardım etmesi değil, kendilerinden önce yaşayanların yaptıklarıdır.

İbrahim, âlemlerin Rabbi dışında onların ve atalarının taptıklarını kendisine düşman ilan eder. Allah’ın yanında ilahlar isteyerek bir yalana mı yöneldiklerini sorar. “Âlemlerin Rabbi hakkında ne düşünüyorsunuz?” Soru yalnızca heykellere karşı değildir. Allah’ın karşısında kulluklarını kime verdiklerine cevap ister.

İbrahim’in putları reddetmesi, kendisinin kime kulluk ettiği sorusunu cevapsız bırakmaz. Âlemlerin Rabbini anlatır: “Beni yaratan ve doğru yola ileten O’dur. Bana yiyecek ve içecek verir. Hastalandığımda bana şifa verir. Beni öldürür, sonra yeniden diriltir. Hesap gününde hatamı bağışlamasını O’ndan umarım.”

Yaratılış, rızık, şifa, ölüm ve yeniden hayat bu sözlerde birleşir. İbrahim yalnızca bir heykelin yerine geçecek bir rabbe değil, hayatının kendisine bağlı olduğu Allah’a yöneltir.

Ardından açıklaması duaya dönüşür: “Rabbim, bana hüküm verme bilgisi ver ve beni salihlere kat. Sonraki nesiller arasında doğru ve güzel anılmamı sağla. Beni nimetlerle dolu cennetin mirasçılarından kıl.” Sapmış babası için de bağışlanma ister; yeniden diriliş gününde mahcup edilmemeyi diler. O gün ne mal ne oğullar fayda sağlar. Önemli olan Allah’a temiz bir kalple gelmektir.

Kavmini Allah’a kulluk etmeye ve O’ndan sakınmaya çağırır. Putlar onlara rızık veremez. Rızkı Allah’tan istemeli, O’na kulluk edip şükretmelidirler; dönüşleri O’nadır. Mesajı yalanlarlarsa önceki topluluklar da yalanlamıştır. Elçinin görevi mesajı açıkça ulaştırmaktır.

İbrahim bunun sözde kalmayacağını bildirir: “Allah’a yemin olsun, siz arkanızı dönüp gittikten sonra putlarınıza karşı harekete geçeceğim.” Taptıkları şeyler kendi güçleri hakkındaki soruyla karşı karşıya kalacaktır.

Yıldızlara bir bakış atar ve “Ben hastayım” der. İnsanlar ondan yüz çevirip gider. İbrahim onların ilahlarına yönelir. “Yemiyor musunuz?” diye sorar. Ardından, “Size ne oldu da konuşmuyorsunuz?” der.

Bu sorular, kavmine daha önce söylediklerine dayanır. Kendisine seslenilen işitebilmelidir. Kulluk edilen yardım edebilmelidir. Şimdi İbrahim doğrudan putlara seslenir. Yemek hakkındaki sorusu da cevap bulmaz.

Sağ eliyle onlara vurur, onları parçalara ayırır. İçlerinden büyük olan birini bırakır ki insanlar ona dönsün. Parçalanan heykeller de geride kalan büyük put da aynı sorunun önündedir: Konuşabilirler mi?

İbrahim’in yaptığı ortaya çıkacaktır. İnsanlar ilahlarına ne olduğunu ele almak zorunda kalacaktır. Kalan put, yalnızca fail hakkındaki sorularının bir parçası olmaz. İbrahim’in, onların kendi ilahları hakkındaki sözlerini sınayan cevabının merkezine yerleşir.

“Bunu ilahlarımıza kim yaptı?” diye sorarlar. Onlara göre fail mutlaka zalimlerdendir. Heykeller bilgi veremez. Cevap arayışı bir insana yönelir.

Bazıları, “Onlardan söz eden bir genç duyduk. Ona İbrahim deniyor” der. Böylece adı söylenir. Putları hakkında söyledikleri unutulmamıştır.

İnsanların şahit olması için onu herkesin gözü önüne getirmelerini isterler. Tartışma açık bir sorgulamaya dönüşür. Soru artık genel olarak ilahlarının işitip yardım edebilmesi değildir: “İbrahim, bunu ilahlarımıza sen mi yaptın?”

İbrahim, içlerindeki bu büyük olanın yaptığını söyler. Cevabını hemen bir çağrıyla birleştirir: “Konuşabiliyorlarsa onlara sorun.”

Böylece kendisini suçlayanların, taptıkları varlıklardan bilgi istemesi gerekir. Parçalanan putlar faili söyleyemez. Ayakta kalan büyük olan, kendisi hakkındaki söze cevap veremez. İbrahim’in cevabı insanları kulluklarının dayandığı iddiaya döndürür: Bu şeyler, ilah olarak, kendileri cevap veremeyen eşyalardan daha fazlası olmalıdır.

İnsanlar kendi içlerine döner. “Asıl zalimler sizsiniz” derler. Bilinmeyen faile yönelttikleri suçlama şimdi kendilerine döner. İbrahim’in putlara sormalarını istemesi onları putların sessizliğiyle yüzleştirmiştir.

Sonra yeniden ona karşı dönerler: “Bunların konuşmadığını sen de biliyorsun.” Sorunun açığa çıkardığını kendileri söyler. Putlar cevap veremez.

İbrahim bu sonucu bırakmaz. “Allah dışında size ne fayda ne zarar verebilen şeylere mi kulluk ediyorsunuz?” Hoşnutsuzluğunu dile getirir ve akıllarını kullanıp kullanmadıklarını sorar.

İnsanlar hızla ona yönelirken de taptıklarının kaynağını hatırlatır: “Kendi yonttuklarınıza mı kulluk ediyorsunuz? Allah sizi ve yaptıklarınızı yaratmıştır.” Elleri heykelleri işleyebilir. Fakat heykeller böylece ellerinin yaratıcısı olmaz.

Tartışma, insanların kendi sözlerine kulak vermesi gereken bir noktaya gelmiştir. Putların konuşmadığını bilirler. İbrahim yine de neden onlara kulluk ettiklerini sorar. Fakat bu fark ediş ortak bir dönüş doğurmaz. Sonraki cevap bir putun sesi olmayacaktır. İbrahim’in yakılmasını isteyen söz olacaktır.

“Onu yakın! Bir şey yapacaksanız ilahlarınıza yardım edin.” İbrahim’e verilen cevap budur. İlahlarını savunan insanlar şimdi onlar için kendileri harekete geçmek ister. Başka bir anlatımda kararları şöyledir: “Onu öldürün ya da yakın.” Bir yapı yapılmasını ve onun alevli ateşe atılmasını isterler.

Fakat Allah şöyle buyurur: “Ateş, İbrahim’e serin ve güvenli ol.” Allah onu ateşten kurtarır. Ona karşı kurulan tuzak amaçlanan sona ulaşmaz. Saldıranlar altta kalan, en büyük kayba uğrayanlar olur. Kurtuluşunda inanan insanlar için işaretler vardır.

İbrahim, dünya hayatında putlarıyla birbirlerine bağlanmalarını da dile getirir. Yeniden diriliş gününde birbirlerini inkâr edip lanetleyeceklerini bildirir. O zaman barınakları ateş olacak ve yardımcıları bulunmayacaktır. Şimdiki birliktelikleri Allah karşısında kurtuluşun yerini tutmaz.

Lût ona inanır. Aynı bağlamda şu karar yer alır: “Rabbime doğru hicret ediyorum. O güçlüdür, hikmet sahibidir.” İbrahim ayrıca, “Rabbime gidiyorum. O beni doğru yola iletecek” der.

Allah İbrahim’i ve Lût’u, âlemler için bereketli kıldığı ülkeye kurtarır. Böylece İbrahim’in gidişi kavminin onayına dayanmaz. Rabbinin hidayetine güvenerek gider.

İbrahim’in çağrısının yanında Kuran, putlar hakkındaki tartışmayı aşan sorulara yer verir. Hayatın başlangıcı ve dönüşü söz konusudur: İnsanlar Allah’ın yaratmayı nasıl başlatıp tekrarladığını görmez mi? Bu Allah için kolaydır.

Yeryüzünde dolaşıp yaratılışın başlangıcına bakma çağrısı ufku açar. Sonraki yaratılışı da Allah meydana getirecektir. Kudreti, insanların o anda önlerinde gördükleriyle sınırlı değildir.

O’na döndürüleceklerdir. Dilediğine azap eder, dilediğine merhamet eder. İnsanlar ne yerde ne gökte O’nun kudretinden kaçabilir. Allah dışında koruyucuları ve yardımcıları yoktur.

Allah’ın ayetlerini ve O’nunla karşılaşmayı inkâr edenler, burada acı bir azap ve rahmetinden umut kesmekle uyarılır. Böylece tartışmanın ardında yalnızca hangi heykele kulluk edileceği sorusu bulunmaz. İbrahim’in çağrısı yaratmayı başlatan, yenileyen ve insanların huzuruna döneceği Rabbe götürür. Putlar rızık veremez; bu dönüşü de ortadan kaldıramaz.

Bir hükümdar İbrahim’le Rabbi hakkında tartışır. Allah bu adama hükümranlık vermiştir. Tartışmanın gerisinde bu güç vardır; fakat güce sahip olmak insanı hayatın ve ölümün Rabbi yapmaz.

İbrahim, “Rabbim yaşatan ve öldürendir” der. Hükümdar, “Ben yaşatır ve öldürürüm” diye cevap verir. İbrahim’in Allah hakkında söylediğini kendisi için iddia eder.

İbrahim tartışmayı ilerletir. “Allah güneşi doğudan getirir. Öyleyse sen onu batıdan getir.” Hükümdarın iddiası, sözlerini tekrarlamakla yerine getirilemeyecek bir taleple sınanır.

Kavmiyle konuşmasında batışıyla yer alan güneş, burada bir iktidar sahibine karşı delil olur. Hükümranlığa sahip olmak, güneşin hareketini belirlemek değildir.

İnkâr eden adam şaşkın ve cevapsız kalır. Hükümranlık iddiası İbrahim’in talebine cevap sağlamaz. Anlatı, Allah’ın zalimleri doğru yola iletmediğini bildirerek biter. Hükümdara verilen gerçek bir dünya gücüdür. Fakat İbrahim’le konuşmasında bunun yaratıcının kudreti olmadığı ortaya çıkar.

İbrahim Allah’a bir dilekle yönelir: “Rabbim, ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster.” Bir hükümdarın gücünü sormaz. Rabbinden ölüm üzerindeki kudretini göstermesini ister.

Allah, “İnanmıyor musun?” diye sorar. İbrahim, “Elbette inanıyorum. Fakat kalbim huzur bulsun diye” der. İmanı doğrulamasıyla dileği yan yanadır. İsteğini yeniden dirilişi reddetmek olarak tanımlamaz. Kalbinin huzurunu dile getirir.

Ardından bir talimat alır. Dört kuş alıp kendisine yöneltmesi istenir. Sonra her dağa onlardan bir parça koyacak ve onları çağıracaktır. Hızla kendisine geleceklerdir. Cevap, Allah’ın güçlü ve hikmet sahibi olduğunu bilmesiyle son bulur.

Dileği böylece cevapsız kalmaz. İbrahim bir görev ve kuşların geleceğine dair bir söz alır. Hakkında sorduğu ölüm, Rabbinin kudretinin dışında değildir.

Bu konuşmada İbrahim imanını sorusunu bastırarak göstermeye zorlanmaz. İnandığını açıkça söyler. İstediğini de açıkça belirtir: Kalbinin huzur bulması. Başkalarıyla konuşurken şahitlik ettiği Rab, kendi dileğiyle yöneldiği Rabdir.

Değerli misafirler İbrahim’in yanına girer. “Selam” derler. O da selamla karşılık verir. Gelenler tanımadığı insanlardır; yine de ailesine yönelir ve semiz bir buzağı getirir. Kızarmış buzağıyı önlerine koyması uzun sürmez.

Misafirler yemeğe uzanmaz. İbrahim ellerinin yemeğe gitmediğini görür. Bunu yadırgar ve onlardan korku duyar. Hazırladığı ikram dokunulmadan kalır.

“Yemiyor musunuz?” diye sorar. Korkusunu da söyler: “Sizden korkuyoruz.” Selamla başlayan karşılaşmada böylece İbrahim’in cevap beklediği bir soru vardır.

Misafirler onu yatıştırır: “Korkma.” Sıradan ziyaretçiler değildirler. Lût’un kavmine gönderilmiş elçilerdir. Aynı zamanda İbrahim’in evine dair bir haber getirirler: Ona bilgili bir oğul müjdelerler.

Yemeğe uzanmamalarından doğan korkuya, görevleri ve getirdikleri mesaj hakkında bir açıklama gelir. Yemeği kabul etmezler, fakat müjde getirirler. Onları ağırlayan İbrahim de bir armağanın alıcısı olur: Bir çocuk haberi. Konuşma henüz bitmez. Çünkü bu haber, artık yaşlanmış insanlara ulaşmaktadır.

İbrahim’in eşi ayakta durur ve güler. Ona İshak, İshak’ın ardından da Yakub müjdelenir. Haber böylece tek bir çocuğun ötesine uzanır.

Şaşkınlığını dile getirir: “Ben yaşlı, kocam da ihtiyarken çocuk mu doğuracağım? Bu şaşılacak bir şey.” Tepkisi anlatılırken bir haykırışla gelir, yüzüne vurur ve “Kısır bir yaşlı kadın!” der. Yaşı ve çocuk sahibi olamaması, elçilerin getirdiği haberin karşısındadır.

Ona cevap verirler: “Allah’ın emrine mi şaşırıyorsun? Allah’ın rahmeti ve bereketi sizin üzerinize olsun, ey ev halkı. O övgüye ve yüceliğe layıktır.” Rabbinin böyle söylediğini doğrularlar; O hikmet ve bilgi sahibidir.

İbrahim de yaşı karşısında haberin ne olduğunu sorar: “İhtiyarlık bana ulaşmışken beni müjdeliyor musunuz? Bana ne müjdeliyorsunuz?”

Elçiler gerçeği müjdelediklerini söyler. Ümidini kesenlerden olmamalıdır. İbrahim, “Sapmışlardan başka kim Rabbinin rahmetinden ümit keser?” diye karşılık verir. Haber hakkındaki sorusu Allah’ın rahmetini reddetmeye dönüşmez. Müjdelenen çocuk yalnızca iki yaşlının kendi imkânları hakkında bildikleriyle sınırlı değildir.

İbrahim misafirlerin hangi görevle geldiğini sorar: “Ey elçiler, işiniz nedir?” Bir oğul haberi, bu karşılaşmanın tek mesajı değildir.

Suç işleyen bir topluluğa gönderildiklerini söylerler. Üzerlerine, Rabbinin katında sınırları aşanlar için işaretlenmiş çamurdan taşlar gönderilecektir. Görevleri böylece yalnızca bir duyuru değil, bir hüküm içerir.

Fakat cevap bir istisna da bildirir. Lût’un yakınları kurtarılacaktır. Elçiler kurtuluşlarını açıkça güvence altına alır. Yaklaşan yıkımın haberi içinde onlar için bir söz vardır.

Ardından istisnanın da sınırı belirtilir: Lût’un eşi geride kalanlardandır. Bildirilen kurtuluşa dahil değildir. Akrabalık ve aynı evde bulunmak bu açıklamayı değiştirmez.

İbrahim misafirleri selamla karşılamış, ağırlamış ve kendi evi için haberi duymuştur. Şimdi Lût’un kavmini ilgilendiren görevi işitir. Çocuk müjdesiyle hüküm haberi aynı karşılaşmada birleşir. Kendi evi için bir gelecek bildirilmiştir; elçilerin gönderildiği topluluk için ise bir karar vardır. İbrahim bu konuda sessiz kalmayacaktır.

İbrahim’in korkusu geçip müjde kendisine ulaşınca Lût’un kavmi hakkında konuşmaya ve onlar için itiraz etmeye başlar. Kaderleriyle ilgili haberi kayıtsızca karşılamaz.

İbrahim yumuşak huylu, içli ve Allah’a çok yönelen biridir. Bu özellikleri onun konuşmasının hemen yanında yer alır. Suskun putlara açıkça karşı çıkan adam, insanlara karşı anlayıştan yoksun değildir.

Fakat ona şöyle denir: “İbrahim, bundan vazgeç. Rabbinin emri gelmiştir. Onlara geri çevrilmeyecek bir azap geliyor.” Onun girişimi bu kararı kaldırmaz. Cevap, bildirilen azabın artık geri döndürülmeyeceği sınırı belirtir.

İnananların kurtuluşu yine de olayın parçasıdır. Allah orada bulunan müminleri çıkarır. O yerde, Allah’a teslim olanlardan yalnızca bir ev bulunur. İnananlar bütün kavim hakkındaki hükümle aynı tutulmaz.

Acı azaptan korkanlar için o yerde bir işaret bırakılır. Bu bölümde böylece İbrahim’in yumuşak huyluluğu, hükmün geri dönmezliği ve inananların kurtuluşu yan yana durur. Elçiler ona kendi evi için bir gelecek müjdelemiştir. Diğer ev de anılır: Yalnızca yıkım değil, inananlar için çıkış da anlatılır.

İbrahim dua eder: “Rabbim, bana salihlerden birini bağışla.” Dileğinin ardından yumuşak huylu bir oğul müjdesi gelir. Müjdelenen çocuk büyür ve onunla birlikte iş görebilecek duruma ulaşır.

Sonra İbrahim ona seslenir: “Oğlum, rüyamda seni boğazladığımı görüyorum. Bak, sen ne düşünüyorsun?” Baba gördüğünü oğluna anlatır ve cevabını sorar. Bu konuşmada çocuk yalnızca rüyanın konusu değildir. Kendisi de konuşur.

“Babacığım, sana emredileni yap. Allah dilerse beni sabredenlerden bulacaksın.” Oğul, babasına verilmiş emri dile getirir. Sabredeceğine söz verir ve bu sözü Allah’ın dilemesine bağlar.

Yakın hitaplar ağır içerikle yan yana durur: Oğlum, babacığım. İbrahim salih bir çocuk istemiştir. Şimdi oğlu, kendisini ilgilendiren görevin yerine getirilmesinden ve sabırdan söz eder.

Müjdeyle bu konuşma arasında çocuğun büyümesi vardır. Rüyadaki görüntüyle ardından gelecek olay arasında oğlun cevabı durur. Burada sonraki adımı kavimle yapılan bir tartışma belirlemez. Baba ve oğul, İbrahim’in oğluna anlattığı görev karşısındadır.

İkisi de teslim olur. İbrahim oğlunu alnı üzerine yatırır. Rüya hakkındaki konuşma bu adıma kadar ilerler: Baba gördüğünü söylemiş, oğul cevap vermiştir. Şimdi ikisi de göreve teslim olmuştur.

O sırada Allah ona seslenir: “İbrahim, rüyayı doğruladın.” Çağrı ona imtihan içinde ulaşır. Allah, iyilik yapanları böyle ödüllendirdiğini bildirir.

Bu açık bir imtihandır. Fakat sonu oğlun ölümü değildir. Allah onu büyük bir kurbanlıkla fidye ederek kurtarır. Oğul kurtarılır; İbrahim’e verilen görev, rüyayı gerçekleştirdiğinin doğrulanmasıyla sona erer.

Sonraki nesiller arasında İbrahim için şu selam bırakılır: “İbrahim’e selam olsun.” O, Allah’ın inanan kullarındandır; Allah iyilik yapanları böyle ödüllendirir.

Salih bir çocuk için dua, oğul müjdesi, büyümesi ve rüyaya verdiği cevap bu kurtuluşa uzanır. Oğlun sözleri sabrını Allah’ın dilemesine bağlamıştır. Anlatı Allah’ın çağrısı ve oğlun fidyeyle kurtarılmasıyla son bulur. Baba ve oğlun imtihanı, kendi güçleriyle zorladıkları bir kurtuluşla değil, Rablerinin cevabıyla tamamlanır.

Allah İbrahim’e, salihlerden bir peygamber olarak İshak’ı müjdeler. İbrahim’i ve İshak’ı bereketlendirir. Fakat haber bir ayrım da içerir: Soylarında iyilik yapanlar da kendilerine açıkça zulmedenler de vardır. Bereket bu ayrımı kaldırmaz.

Kavminden ve onların kulluk ettiklerinden ayrılan İbrahim’e İshak ve Yakub verilir. İkisi de peygamber kılınır. Allah onlara rahmetinden verir ve yüksek, doğru bir anılış nasip eder. Yakub ilave bir armağandır; hepsi salihlerden kılınır.

Allah’ın emriyle yol gösteren önderler yapılırlar. İyi işler yapmaları, namazı dosdoğru kılmaları ve zekât vermeleri bildirilir. Allah’a kulluk ederler. Yol gösterme görevi, kendilerinin de çağrıldığı amellerle birlikte yer alır.

İbrahim’in neslinde peygamberlik ve kitap yer alır. Ona dünyada karşılığı verilir; ahirette de salihlerdendir.

İbrahim’in istediği ve dua ettiği nesil böylece yalnızca adının sürmesi olarak görünmez. Armağanlara görevler eşlik eder: Yol göstermek, iyilik yapmak, namaz kılmak ve vermek. Ancak her nesil, kendi davranışları önem taşıyan insanlardan oluşur. Bu bereketli aileye mensup olmak, bir evladın zulmünü doğruya dönüştürmez.

İbrahim, soyundan bir kısmının yaşadığı yer için dua eder: “Rabbim, bu beldeyi güvenli kıl. Beni ve oğullarımı putlara kulluk etmekten uzak tut.” Putları reddedişi duasında da vardır. Yalnızca başkaları için değil, kendisi için de ister.

Putların birçok insanı saptırdığını söyler. Kendisine uyan ondandır. Kendisine karşı gelenler için ise Allah’a, bağışlayan ve merhamet eden olarak yönelir.

Sonra yerleşimi anlatır: “Rabbimiz, soyumdan bir kısmını, namazı dosdoğru kılsınlar diye, ekinsiz bir vadide kutsal evinin yanında yerleştirdim.” Vadide yaşayanları kendiliğinden besleyecek bir ekin yoktur. İbrahim dileğini Allah’a yöneltir.

Bazı insanların gönüllerinin onlara yönelmesini ister. Şükretmeleri için meyvelerle rızıklandırılmalarını da diler. İnsanlar, yiyecek, namaz ve şükür bu duada birleşir.

Neslinin oraya yerleşmesindeki amaç yalnızca bir yerde kalmak değildir. İbrahim yerleştirilmelerinin amacını söyler: Namaz. Oradaki hayatları için güvenlik, onlara yönelen gönüller ve rızık ister.

İbrahim duasını, yalnızca söylenenin değil, gizlenenin de açık olduğu Rabbe yöneltir: “Rabbimiz, gizlediğimizi ve açığa vurduğumuzu bilirsin.” Yerde ve gökte hiçbir şey Allah’tan gizli değildir.

Ardından şükrünü dile getirir. “İhtiyarlığımda bana İsmail’i ve İshak’ı bağışlayan Allah’a hamd olsun. Rabbim duayı işitir.” Oğullarının adları bu şükürde açıkça yer alır. Bu armağanları yaşlılığında almıştır.

Nesli için dileği sürer: “Rabbim, beni ve soyumdan insanları namazı dosdoğru kılanlardan eyle. Rabbimiz, duamı kabul et.” Kendisi dua ediyor olsa da devamlılık dileğinden vazgeçmez. Namazı sürdürebilmeyi kendisi için ister, sonraki nesiller için de diler.

Sonunda çağrısı hesap gününe yönelir: “Rabbimiz, hesabın kurulacağı gün beni, anne babamı ve inananları bağışla.”

Güvenlik ve meyveler için dua böylece vadideki hayatın ötesine uzanır. İbrahim kendisine verilen oğullarını anarak namazın yaşanmasını ister ve bağışlanma dileğiyle Rabbinin huzuruna yönelir.

Allah İbrahim’i birtakım söz ve görevlerle sınar. İbrahim bunları tamamlar. İmtihan, kendisine verilen şu sözden önce gelir: “Seni insanlara önder yapacağım.”

Bu, kendi kişiliğinin ötesine uzanan bir görevdir. Bu nedenle neslini sorar: “Soyumdan da mı?” Dileğini yalnızca kendisine verilene yöneltmez. Gelecek nesiller de Allah’a duasının içindedir.

Fakat cevap bir sınır koyar: “Ahdim zalimleri kapsamaz.” Soyu hakkındaki soru, ailesinden herkesin davranışından bağımsız olarak bu ahde dahil olacağı sözüyle cevaplanmaz.

İbrahim görevleri tamamlar. Önder yapılır. Nesli için ister. Bu üç adım, armağanla sınırın birlikte bulunduğu bir cevaba götürür.

İbrahim’in tekrar tekrar dua ettiği aile, yalnızca soy bağıyla zulmün ortadan kalktığı bir aile değildir. İnsanlara önderlik görevinin verildiği konuşmada zalimler hakkında da söz söylenir. Kendi itaati soyla değiştirilmez; nesli için ahit de onların davranışından ayrılmaz.

Allah Evi, insanların tekrar döndüğü ve güven bulduğu bir yer yapar. İbrahim’in makamı namaz yeri edinilecektir. Evle ilgili görev, Allah’a kulluk için oraya gelenlere yöneliktir.

İbrahim ile İsmail’e Evi temiz tutmaları emredilir: Tavaf edenler, ibadete kapananlar, rükû ve secde edenler için. Görevin merkezinde bu ibadet biçimleri vardır. Baba ve oğul birlikte muhatap alınır.

İbrahim dua eder: “Rabbim, burayı güvenli bir belde kıl. Halkından Allah’a ve ahiret gününe inananları meyvelerle rızıklandır.” Vadi için duasındaki gibi güvenlikle rızık dileği birleşir.

Allah’ın cevabı inkâr edeni de anar. Ona sınırlı bir süre yararlanma imkânı verilir. Sonra ateşin azabına sevk edilir; bu kötü bir varış yeridir.

Rızık verilmesi böylece rızık alan herkesin hesap karşısında güvende olduğu sözüne dönüşmez. İbrahim belde ve inanan sakinleri için ister. Allah inkâr eden hakkında da cevap verir. Geçici yararlanma ile son varış aynı değildir.

İbrahim, İsmail’le birlikte Evin temellerini yükseltir. Bu iş sırasında dua ederler: “Rabbimiz, bizden kabul et. Sen işitensin, bilensin.” İnşa etmeleri dualarının sonu olmaz. Kabulünü isterler.

Dilekleri önce kendilerine yönelir: “Rabbimiz, ikimizi Sana teslim olanlardan kıl.” Sonra nesillerine yönelir: Soylarından Allah’a teslim bir topluluk çıkmasını isterler. Baba ve oğul ortak işlerinin ötesi için dua eder.

İbadet yollarının kendilerine gösterilmesini ve Allah’ın onlara rahmetle yönelmesini dilerler. O tövbeyi kabul eder ve merhametlidir. Evin inşası, O’na nasıl kulluk edeceklerini öğrenme duasıyla birlikte yer alır.

Sonunda bu insanların içinden bir elçi isterler. Onlara Allah’ın ayetlerini okuyacak, kitabı ve hikmeti öğretecek, onları arındıracaktır. Duaları Allah’ın gücü ve hikmetiyle biter.

Evde İbrahim ve İsmail’in üzerinde çalıştığı temeller yükselir. Dualarında ise bir topluluğa ve bir elçiye uzanan bakış açılır. Yalnızca bir yapının kalmasını değil, insanlar için teslimiyet, öğrenme ve arınma isterler.

Allah İbrahim’i bu dünyada seçmiştir. Ahirette de salihlerdendir. Onun inanç yolundan ancak kendisini akılsızca davranışa sürükleyen yüz çevirir.

Rabbi ona, “Teslim ol” dediğinde İbrahim, “Âlemlerin Rabbine teslim oldum” diye cevap verir. Babasına, kavmine ve bir hükümdara karşı çıktığı yolun öteki tarafı budur: Âlemlerin Rabbine boyun eğer.

Bu öğüdü oğullarına aktarır. Yakub da oğullarına aynı öğüdü verir: “Oğullarım, Allah sizin için bu dini seçti. Ancak O’na teslim olmuş hâlde ölün.”

Sözler yalnızca babanın adını korumayı istemez. Allah’ın seçtiği dini ve ölüme kadar teslimiyeti dile getirir. Oğullar bu yolda kendileri durmalıdır.

İbrahim’in anlatısı böylece tekrarlanan “Babacığım” hitabından kendi oğullarına söylediği sözlere uzanır. Tek Rabbe kulluğa çağırır, delil sunar, sınanır, kurtarılır ve dua eder. Aktardığı şey, kendisinin de cevap verdiği aynı çağrıdır: Âlemlerin Rabbine teslim olmak.