Hz. Süleyman Kıssası (سليمان) – Kur'an'daki Anlatımı

Sahih-i Buhari’de Muhammed’den ﷺ ayrı bir rivayet Davud ve Süleyman’ın başka bir hükmünü anlatır. İki kadın iki oğluyla birliktedir. Bir kurt gelir ve birinin oğlunu alır.

Kadınlar birbirine karşı çıkar: Her biri kurdun ötekinin oğlunu aldığını söyler. Kalan çocuk hakkında Davud’a hüküm için giderler. O çocuğu büyük kadına verir.

Sonra Davud’un oğlu Süleyman’a gidip durumu anlatırlar. Süleyman bir bıçak ister ve çocuğu aralarında böleceğini bildirir. Küçük kadın cevap verir: “Bunu yapma. Allah sana merhamet etsin. O onun oğludur.”

Açıkladığı vazgeçiş hükmü değiştirir. Süleyman çocuğu küçük kadına verir. Bildirilen bölme bu akışta paylaşılmış bir çocukla değil, onun lehine hükümle sonuçlanır.

Dönüm noktası aktarılan sözlerdedir. Önce iki kadın karşı çıkar; sonra bölme bildirildiğinde biri iddiasından vazgeçer. Süleyman’ın hükmü bu cevabın ardından gelir.

Bu rivayet ekinlik olayının yanında ayrı bir anlatıdır. İkisi de olağanüstü hükümranlık açılmadan önce bakışı hükme yöneltir.

Allah Davud’a Süleyman’ı verir ve oğlunu güzel bir kul diye anar. Rabbine tekrar tekrar yönelir. Başka nimetlerden önce kulluğu bildirilir.

Akşam ona dururken bir ayağını kaldıran hızlı atlar gösterilir. Süleyman’ın sözleri hayra sevgiyi Rabbini anmayla ilişkilendirir. Sahne perdenin ardında kaybolmaya kadar uzanır. Sonra atların geri getirilmesini ister.

Onların bacaklarına ve boyunlarına yönelir. Bakış gösterilen hayvanlarda ve onun yönelişinde kalır. Sahnenin üzerinde Kuran’ın girişte bildirdiği niteleme vardır: Allah’a dönen güzel bir kul.

Ardından başka bir imtihan gelir. Gösterilen atları değil, Süleyman’ın tahtını ilgilendirir.

Allah Süleyman’ı sınar. Tahtına bir beden bırakılır. Ardından Süleyman Rabbine döner. Hükümranlığın göründüğü taht artık belirleyici cevabı yöneliş olan bir akıştadır.

Süleyman bağışlanma ister. Kendisinden sonra kimseye yaraşmayacak bir hükümranlık da ister. Rabbini bolca veren diye anar. Olağanüstü güç duası bağımsızlık ilanıyla değil, bağışlanma ve nimetin kimden geldiği ikrarıyla başlar.

Allah rüzgârı ona hizmet ettirir. Emriyle dilediği yere yumuşakça akar. Şeytanlardan inşa edenler ve dalgıçlar da hizmetine verilir; başkaları zincirlerle birbirine bağlıdır.

Nimet Allah’ın nimeti diye belirtilir. Süleyman hesap olmadan verebilir veya tutabilir. Aynı zamanda Allah katındaki yakınlığı ve güzel dönüşü bildirilir. Mertebesi yalnız emirlerinin ulaşabildiği yerle açıklanmaz.

Bu akış tahtı, imtihanı, dönüşü, bağışlanma duasını ve verilen hükümranlığı birleştirir. Verilen imkânlar Rabbine yöneltir. Olağanüstü şeylerin hizmet ettiği hükümdar, dönen kul olarak anılır.

Başka Kuran ayetleri bu yönetimde hangi işlerin yapılabildiğini gösterir. Orada da anlatım yalnız güçte bitmez; şükre götürür.

Rüzgâr Süleyman’ın hizmetindedir. Bir Kuran ayeti onu fırtınalı diye niteler ve emriyle Allah’ın bereketlendirdiği ülkeye akışını anlatır. Allah her şeyi bilir. Şeytanlardan bazıları onun için dalar ve başka işler yapar; Allah onları gözetir.

Başka bir ayet rüzgârın olağanüstü erişimini anlatır. Sabah gidişi bir aylık yol, akşam gidişi de öyledir. Allah Süleyman için erimiş metal kaynağını da akıtır.

Cinler Rabbinin izniyle önünde çalışır. Hizmetleri Allah’ın emrinin dışında değildir. Sapana alevli ateşin azabı bildirilir.

İşler somut olarak sayılır: ibadet yapıları ve tasvirler, havuzlar gibi büyük çanaklar ve sabit kazanlar. Nimetler olağanüstü büyüklükte yapı ve kapları mümkün kılar. Fakat anlatım etkileyici eşya listesinde bitmez.

Davud ailesine şükrederek çalışmaları emredilir. Allah’ın kullarından azı şükreder. Nimete cevap inşa edenlerde ve çalışanlarda görünmelidir.

Rüzgâr, metal ve hizmet edenler hükümranlığın erişimini; şükür emri yönünü gösterir. Bu ölçüyle kıssa Süleyman’ın düzenli ordusuna ve güçlü bir düşmandan gelmeyen sese gider.

Davud ve Süleyman’a ilim verilir. Cevapları kendilerini mümin kullarının birçoğuna üstün kılan Allah’a ortak hamddir. Süleyman Davud’a varis olur ve insanlara nimetleri anlatır: Kuşların dili öğretilmiş, her şeyden verilmiştir. Bunu açık lütuf diye anar.

Sonra orduları toplanır. Cinler, insanlar ve kuşlar vardır; düzenli bölükler hâlinde tutulurlar. Bu güç sıradan bir insan topluluğunun imkânlarını aşar.

Karınca vadisine ulaştıklarında başka bir bakış duyulur. Bir karınca diğerlerini uyarır: Yuvalarına girmelidirler; Süleyman ve askerleri fark etmeden onları ezmesin.

Tehlike karıncaların tarafından bildirilir. Uyarı Süleyman’ın bilerek zarar vermek istediğini söylemez. Büyük ordunun farkında olmadan yapabileceğini anlatır.

Süleyman sözüne neşeyle gülümser. Sonra Rabbine dua eder. Kendisine ve anne babasına verilen nimete şükretmeyi ilham etmesini ister. Allah’ın razı olacağı iyiliği yapmak ve rahmetiyle salih kullar arasına girmek ister.

Küçük sese cevap duadır. Hükümdar nimetlerini kimseye karşı sorumlu olmamanın gerekçesi saymaz. Düzenli orduların içinde şükürden ve kendisini kabul etmesini istediği rahmetten söz eder.

Bakış şimdi kuşlara döner. Orada güçlü bir varlığın bulunması değil, birinin eksikliği fark edilir.

Süleyman kuşları gözden geçirir. Hüdhüdü görmez. Neden göremediğini, bulunmayanlardan olup olmadığını sorar.

Ardından ciddi bir bildirim gelir. Açık bir gerekçe getirmezse kuşu ağır cezalandıracak veya kesecektir. Eksiklik ordudaki sıradan boşluk değildir. Açıklama istenir.

Hüdhüt uzun süre kalmaz. Haberi bildirilen sonucun karşısına çıkar: “Senin bilmediğin bir şeyi öğrendim. Sebe’den kesin bir haber getiriyorum.”

Süleyman’ın eksikliğini sorduğu kuş şimdi hükümdarın henüz bilmediği bilgiden söz eder. Dikkat yokluğundan getirdiği habere kayar.

Geniş hükümranlık her gerçeğin önceden bilinmesi değildir. Haber tek kuş üzerinden ona ulaşır. Fakat kesin haber iddiası yalnız söylenmesiyle doğrulanmış olmaz.

Önce anlatısı açılır. Bir halkı yöneten kadın, büyük tahtı ve peygamberlik mesajına aykırı yöndeki ibadet hakkındadır.

Hüdhüt Sebe halkını bir kadının yönettiğini bildirir. Kendisine her şeyden verilmiş, büyük bir tahtı vardır. Haber geniş nimetlere sahip hükümranlığı anlatır.

Fakat asıl karşıtlık tahtın büyüklüğü değildir. Kuş kadının ve halkının Allah yerine güneşe secde ettiğini görmüştür. Şeytan amellerini güzel gösterip yoldan alıkoymuştur. Böylece hidayeti izlemezler.

Haber görünen güneşten göklerde ve yerde gizliyi ortaya çıkaran Rabbe gider. Allah insanların gizlediğini ve açıkladığını bilir. Secde O’na olmalıdır.

O’ndan başka ilah yoktur; büyük Arş’ın Rabbidir. Hükümdarın büyük tahtının karşısında yalnız daha büyük bir insan gücü iddiası yoktur. Çağrı Allah’a yönelir.

Sebe haberi zenginlikle yanlış ibadeti, verilen nimetlerle eksik hidayeti birleştirir. Kuş bunu Süleyman’a taşır. Hükümdar bir sınama ve mektupla cevap verir: Hüdhüdün doğru söyleyip söylemediğini görmek ister.

Süleyman hüdhüde doğru söyleyip söylemediğini, yoksa yalancılardan olup olmadığını göreceklerini söyler. Haberle sonraki eylem arasında sınama vardır.

Kuşa bir mektup verir ve Sebe halkına götürmesini emreder. Sonra çekilip ne cevap verdiklerine bakmalıdır. Sebe’den gelen haber Sebe’ye giden habere yol açar. Bu kez Süleyman’ın kendisindendir.

Hükümdar ileri gelenlere seslenir. Değerli bir mektup kendisine ulaştırılmıştır. Süleyman’dan gelir ve Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın adıyla başlar.

İçerik Süleyman’a karşı kibirlenmemelerini ve teslim olarak gelmelerini ister. Mesaj yeni dostluğun fiyatını sormaz veya büyük hediye istemez. Bir tutum bildirir ve cevap ister.

Mektup artık hükümdardadır. Hüdhüdün anlattığı yer yalnız dışarıdan bir haberin konusu değildir; çağrının kendisi orada duyulur. Kadın hemen tek başına karar vermeyecektir. İleri gelenlerin görüşünü ister.

Hükümdar ileri gelenlerden işi hakkında görüş ister. Onlar hazır olmadan karar vermediğini söyler. Mektup gelmiştir; şimdi cevap birlikte düşünülür.

İleri gelenler güçlerini ve savaş kabiliyetlerini bildirir. Fakat son emri kendileri sahiplenmez. Karar onundur. Ne buyuracağını düşünmelidir.

Kadın askerî güce karşı bir uyarı koyar. Hükümdarlar bir şehre girdiğinde bozar, güçlülerini aşağılanmış yapar. Böyle davranırlar. Sözleri yalnız kendi gücünü değil, muhtemel fethin sonucunu da kapsar.

Sonra adımını bildirir. Bir hediye gönderecek, elçilerin hangi cevapla döndüğünü bekleyecektir. Danışmanın ardından yapılmış savaş değil, dönüşü yeni bilgi getirecek bir gönderi gelir.

Haber yolu sürer: Önce hüdhüdün anlatısı, sonra Süleyman’ın mektubu, şimdi hediyeli elçiler. Hükümdar devamından önce cevabı görmek ister.

Fakat Süleyman’ın çağrısı hediyenin değerini ölçü almamıştır. Gönderi ulaştığında bu sınır duyulur. Elçiler zenginliğin çözüm olarak kabulüyle dönmeyecektir.

Gönderi Süleyman’a ulaşır. Ona mal ile destek olmak mı istediklerini sorar. Allah’ın kendisine verdiği onlara verilenden daha hayırlıdır. Hediyeleriyle sevinenler onlardır.

Cevabı elçi çağrısını daha çok mülk isteğine dönüştürmez. Kadın sonraki adım olarak hediyeyi bildirmiştir. Süleyman kendi nimetlerinin kaynağını bunun karşısına koyar.

Sonra elçiye dönmesini söyler. Karşı koyamayacakları ordularla geleceğini ve onları aşağılanmış olarak çıkaracağını bildirir.

Bu ciddi bir tehdidin sözleridir. Gönderi hediyenin değeri üzerinden anlaşmaya ulaşmaz. Cevap konuşması durumu ağırlaştırır.

Şimdi Süleyman ileri gelenlerine bir soru yöneltir. Kadının tahtını ve teslim olarak gelişinden önceki zamanı ilgilendirir. Reddedilen hediyeden, kendisinin şükrünün imtihanı diyeceği nimete gidilir.

Süleyman ileri gelenlerine kadın teslim olarak gelmeden tahtını kimin getirebileceğini sorar. Sebe haberinde büyük gücünü gösteren eşya şimdi merkezde durur.

Güçlü bir cin Süleyman yerinden kalkmadan getirmeyi teklif eder. Yeterli güçte ve güvenilir olduğunu söyler. Cevabı kabiliyet ve güveni bildirir.

Sonra Kitaptan bilgisi olan biri konuşur. Süleyman’ın bakışı kendisine dönmeden getirecektir. Bildirilen süre daha kısadır.

Süleyman tahtı yanında sağlam dururken görür. İlk cevabı vereni anar: Bu Rabbinin lütfudur. Olağanüstü nimet şükredip etmeyeceğini sınamak için verilmiştir.

Şükreden kendi yararına şükreder. Nankörlük Rabbinin hiçbir şeye muhtaç olmayışını ve cömertliğini eksiltmez. Süleyman yalnız olayın hızını ölçü almaz; nimete kendi cevabı ölçü olur.

Kuşun anlattığı taht şimdi önündedir. Hükümdar bunu gücünün sınırsız olduğuna delil saymaz. Rabbi önündeki imtihanından söz eder.

Ardından tahtla kadının gelişini ilgilendiren bir iş yapılır. Süleyman görünüşünü değiştirir. Soru artık yalnız kimin getirebileceği değil, onun tanıyıp tanımayacağıdır.

Süleyman kadının tahtını değiştirir. Yolunu bulup bulamayacağını görmek ister. Hükümranlığını anlatan eşya elçiyle karşılaşmasının parçası olur.

Geldiğinde tahtının böyle olup olmadığı sorulur. “Sanki odur” der. Cevabı benzerliği korur; değişen görünüşten basit bir kesin iddia çıkarmaz.

Bu bölüm, önceden verilmiş bilgiden ve zaten var olan teslimiyetten de söz eder. Daha önce Allah yerine taptığı onu yoldan alıkoymuştur. İnkârcı bir halktandır. Karşılaşma tahtı tanıma sorusunu aşar.

Sonra yüksek yapıya girmesi istenir. Görünce derin su sanır ve bacaklarını açığa çıkarır. Süleyman bunun camla düzgün döşenmiş bir yapı olduğunu söyler. Gözünün önce su sandığı başka bir açıklama alır.

Sonunda hükümdar kendisi konuşur. Rabbi önünde kendisine zulmettiğini kabul eder. Süleyman’la birlikte âlemlerin Rabbi Allah’a teslim olur.

Sebe akışı haberden bu kendi cevabına gelmiştir. Anlatıyı mektup, danışmayı hediye, reddi taht sorusu izlemiştir. Şimdi hükümdar kendi zulmünü ve teslimiyetini bildirir.

Kadın ülkesinde danışmış ve elçiler göndermiştir. Şimdi Rabbini anar. Teslimiyeti ilah olarak Süleyman’a değildir. Onunla birlikte Allah’a teslimiyetten söz eder. Cevaplarında iki ilah veya ilahla yaratılmış yoktur. Âlemlerin Rabbinin önündedirler.

Süleyman’ın olağanüstü nimetleri kıssasını sihrin gerekçesi yapmaz. Kuran onun inkâr ettiğini açıkça reddeder. İnkâr eden o değil, insanlara sihir öğreten şeytanlardır.

İnsanlar şeytanların Süleyman’ın hükümranlığı hakkında anlattıklarına uyar. Aynı anlatımda Babil’deki iki melek Harut ve Marut anılır. Önce uyarı yapmadan kimseye öğretmezler: Yalnız imtihandırlar; insan inkâr etmemelidir.

Yine de insanlar eşler arasını ayırdıkları şeyi öğrenir. Sanılan güç fayda yerine zarar getirir. Zarar da Allah’tan bağımsız değildir: O’nun izni dışında kimseye zarar verilemez.

Öğrenenler kendilerine zarar veren, fayda sağlamayan şeyi alır. Bunu satın alanın ahirette payı olmadığını bilirler. Alışverişleri kötü diye nitelenir.

Böylece Süleyman’a verilen nimetlerle şeytanların öğrettiği sihir aynı tarafta değildir. Kulun hükümranlığı Allah’tandır. Adının kullanılması zararlı öğretiyi onun mesajına dönüştürmez.

Kendi kıssasının sonunda olağanüstü varlıkların başka sınırı görünür. İşlerinin erişimini değil, gaybı bilmelerini ilgilendirir.

Allah Süleyman’ın ölümüne hükmeder. Cinler önce buna dair işaret almaz. Hükümdarın ölümü gizliyken aşağılayıcı işte kalırlar.

Sonra yerdeki bir canlı işaret olur. Asasını yer. Süleyman düşünce ölümü görünür olur. Son sahnedeki asa bilgilerinin sınırını ortaya çıkarır.

Cinler gaybı bilselerdi aşağılayıcı işte kalmayacaklarını anlar. Çalıştıkları kabiliyetler bu bilgiyi vermemiştir. Gayb onların mülkü değildir.

Rüzgârın ve olağanüstü çalışanların hizmet ettiği hükümdar ölmüştür. Hayatı Allah’ın hükmündedir; yönetimi de verilmiş nimettir.

Önceki şükür sorusu son ağırlığını kazanır. Süleyman’ın hatırasını bağımsızlık ve sınırsız bilgi taşımaz. Rabbinin nimetleri ve cevabı taşır: anlamak, sınamak, dönmek ve şükretmek.

Karınca vadisinde Allah’ın rahmetiyle salih kullar arasına girmeyi istemiştir. Büyük hükümranlık bu kulluğu kaldırmamıştır. Sonunda düşen beden olağanüstü işlerin değiştiremediğini gösterir.