Hz. Yûsuf (Yusuf) Kıssası (يوسف) – Kur'an'daki Anlatımı

Yusuf babasına bir rüya anlatır. Gördüğü şey, üstünkörü bir cümleyle geçiştirilecek gibi değildir: on bir yıldız, güneş ve ay. Onları görmüş, kendisine secde ettiklerini de görmüştür.

“Babacığım, on bir yıldızla güneşi ve ayı gördüm. Hepsini bana secde ederken gördüm.”

Yakub'un cevabı, rüyanın büyük görüntüsünün karşısına yakın bir tehlikeyi koyar. Yusuf'un babasına açtığı rüya, kardeşlerine ulaşmamalıdır. Çünkü bu rüyayı ona karşı harekete geçmek için bir gerekçeye dönüştürebilirler.

“Oğlum, bu rüyayı kardeşlerine anlatma. Sana karşı bir tuzak kurabilirler. Şeytan insanın apaçık düşmanıdır.”

Böylece rüyanın bir başka yönü belirir. İçinde bir müjde vardır; fakat onu anlatmak bir tehlikenin önünü de açabilir. Yakub ikisini de dile getirir, ancak sözünü yalnızca uyarıyla bitirmez.

Yusuf'un Rabbi onu seçecek, ona olayların yorumunu öğretecek, onun ve Yakub ailesinin üzerindeki nimetini tamamlayacaktır. Bu nimet, daha uzun bir hikâyenin parçasıdır: Ataları İbrahim ve İshak da daha önce o nimete kavuşmuştur. Allah her şeyi bilen ve hikmet sahibidir.

Baba böylece oğlunun bugünkü hayatının ötesine uzanan bir gelecekten söz eder. Bunun nasıl gerçekleşeceği henüz anlatılmaz. Yusuf ile o gelecek arasında şimdilik çok yakın bir tehlike vardır: yabancı bir hükümdar ya da uzak bir ülke değil, kendi kardeşleri.

Yusuf ile kardeşlerinin yaşadıklarında, sorup anlamak isteyenler için işaretler vardır. Fakat kardeşlerin kendi konuşmaları başka bir soruyla başlar: Babalarının sevgisi kime yönelmiştir?

“Yusuf ve kardeşi, babamıza bizden daha sevgili. Oysa biz güçlü bir topluluğuz. Babamız açıkça yanılıyor.”

Durumu böyle anlatırlar. Güçlü olmalarını, daha çok sevgi istemek için bir gerekçe sayarlar. Babanın sevgisi bir kıyasa, kıyas da bir suçlamaya dönüşür. Sonunda konuşmaları, babalarından ne bekledikleri üzerinde değil, Yusuf'a ne yapılacağı üzerinde durur.

Bir öneri iki ihtimali yan yana koyar: Yusuf'u öldürmek ya da başka bir yere uzaklaştırmak. Her iki durumda da Yusuf ortadan çekilmiş olacaktır. İddialarına göre babalarının ilgisi bundan sonra yalnızca onlara yönelecektir. Ardından iyi insanlar olabileceklerini söylerler.

O “ardından” sözü de planın bir parçasıdır. Önce kötülük işlenecek, iyi olma işi sonraya bırakılacaktır. Böylece haksızlığa, kendi gelecek tasarılarının içinde bir yer açarlar.

Ancak içlerinden biri öldürmeye karşı çıkar.

“Yusuf'u öldürmeyin. Bir şey yapacaksanız onu kuyunun görünmeyen derinliğine bırakın. Bir yolcu kafilesi onu alıp götürür.”

Bu itiraz planı değiştirir. Tehlikeyi ortadan kaldırmaz: Yusuf yine aileden uzaklaştırılacaktır, bu kez bir kuyu ve muhtemel yolcular aracılığıyla. Yine de ilk öneriyle bu seçenek arasında önemli bir sınır vardır. Bir kardeş, Yusuf'un öldürülmemesini istemiştir.

Artık planın yönü bellidir. Fakat onu gerçekleştirebilmek için önce babalarının Yusuf'u kendilerine emanet etmesini sağlamaları gerekir.

Babalarının karşısında kardeşler, kendi aralarında kararlaştırdıkları plandan söz etmezler. Güvenden söz ederler.

“Babamız, neden Yusuf'u bize emanet etmiyorsun? Biz onun iyiliğini istiyoruz. Yarın bizimle gelsin, eğlenip oynasın. Onu koruyacağız.”

Bu istek Yusuf için kaygısız bir zaman, baba için de güvenlik vadeder. Yusuf'u uzaklaştırmak isteyenler, tam da kendilerini onun koruyucuları olarak sunmaktadır.

Yakub, bu istekte kendisini üzen şeyi söyler. Yusuf'u götürmeleri onu hüzünlendirmektedir. Ayrıca kardeşleri ondan habersizken bir kurdun oğlunu yemesinden korktuğunu belirtir.

Kardeşler bu kaygıya, sayılarından ve güçlerinden söz ederek karşılık verirler.

“Biz güçlü bir topluluk olduğumuz hâlde onu kurt yerse, gerçekten kaybedenlerden oluruz.”

İstek, Yusuf'un onlarla götürülmesine dönüşür. Kardeşler onu yanlarına alır ve kuyunun görünmeyen derinliğine bırakmak konusunda birleşirler. Koruma sözü ile gerçek niyetleri artık doğrudan karşı karşıyadır. Yusuf yanlarındadır; fakat babalarına söyledikleri eğlence için değil.

Bu dönüm noktasında Kur'an, dikkati Yusuf'a yöneltir. Allah ona, bir gün kardeşlerine yaptıkları bu işi bildireceğini, onların ise farkında olmayacağını vahyeder.

Kardeşleri onun yoluna hükmetmiştir. Ama bu sahnede gerçekleşen yalnızca onların kararı değildir. Yusuf, tam da bu kötülüğün ortasında, gerçekleşmesi henüz önünde duran bir vaat alır. Kuyudan nasıl çıkacağı ise daha anlatılmış değildir.

Şimdi de babalarına, neden Yusuf olmadan döndüklerini açıklamaları gerekecektir.

Akşam kardeşler ağlayarak babalarına gelirler. Yusuf yanlarında değildir. Şimdi anlatacakları, onun yokluğunu açıklamak içindir.

“Babamız, biz yarışıyorduk; Yusuf'u eşyalarımızın yanında bıraktık. Onu kurt yedi. Doğru söylesek bile bize inanmayacaksın.”

Anlattıkları hikâyede Yusuf yarışa katılmamıştır. Onu eşyalarının yanında bıraktıklarını öne sürerler. İddialarına göre, Yakub'un uyardığı şey tam da bu ayrılık sırasında gerçekleşmiştir. Babanın korktuğu kurt, şimdi oğlunun neden dönmediğine açıklama yapılır.

Kardeşler yalnızca söz getirmezler. Yusuf'un gömleğini de getirirler; üzerinde yalan bir kan vardır. Ağlamalarının ve anlattıklarının yanına, kanıt gibi gösterilmek istenen bir şey eklenmiştir.

Fakat baba onların anlattığını kabul etmez. Cevabı başka bir yönden gelir.

“Hayır. Nefisleriniz size bir işi güzel göstermiş. Bana düşen güzel sabırdır. Anlattığınız şeye karşı yardımını istediğim Allah'tır.”

Yakub kuyunun ayrıntılarını söylemez. Planın tamamını anlatmaz. Ama oğullarının kendi hikâyelerini gerçek diye sunarken verdikleri hükmü kabul etmez. Gömlekteki kan, onun için anlatılanları doğru yapmaz.

Bu cevap Yusuf'u geri getirmez. Ayrılığı sona erdirmez. Baba oğlundan yoksun, oğul da babasından uzakta kalır. Yine de Yakub'un sözü, kurt iddiasında son bulmaz: Yardımını istemek üzere Allah'a yönelir.

Bir yolcu kafilesi kuyuya gelir. Su getirecek adamlarını gönderirler; adam kovasını aşağı salar. Ardından beklenmedik bir buluşu duyurur.

“Müjde! Burada bir oğlan var!”

Bu keşif Yusuf'un durumunu değiştirir. Kuyuda kalmaz. Fakat çıkış yolu henüz eve dönüş değildir. Ticaret malı olarak gizlenir; Allah ise oradakilerin ne yaptığını bilir.

Ardından bir satış gelir. Bedel düşüktür: sayılı birkaç dirhem. Onu satanlar Yusuf'a yüksek bir değer biçmezler. Bir insan el değiştirir; onlar için bu küçük miktar yeterlidir.

Mısır'da Yusuf'u satın alan adam karısına seslenir.

“Ona iyi bir yer hazırla. Belki bize yararı olur ya da onu oğul ediniriz.”

Şimdi bir insanın talimatı, açıkça Yusuf'a iyi bir barınma sağlanmasına yöneliktir. Alıcı iki ihtimal söyler; oğul edinme henüz gerçekleşmiş bir olay değildir. Yusuf'un yolu onu başka bir ülkeye getirmiştir. Ama koparıldığı ailesi hâlâ yanında değildir.

Kur'an bu değişimi yalnızca insan kararlarının sonucu olarak anlatmaz. Allah, olayların yorumunu öğretmek üzere Yusuf'a o ülkede yer verir. Allah kendi işinde mutlak kudret sahibidir; ancak insanların çoğu bunu bilmez.

Yusuf olgunluğuna erişince kendisine hüküm verme yeteneği ve bilgi verilir. Allah iyilik yapanları böyle ödüllendirir. Kuyudaki oğlan artık hayatının yeni bir dönemine girmektedir. Mısır'daki hikâyesi başlamıştır.

Yusuf'un kabul edildiği evde, kuyudakinden farklı bir sınav ortaya çıktı. Evin hanımı onu kendisine yöneltmeye çalıştı. Kapıları kapattı ve “Yanıma gel” dedi. Kadının talebi, Yusuf'un koruduğu sınırı aşmasını gerektiriyordu.

Yusuf şöyle karşılık verdi: “Allah'a sığınırım! Bana iyi bir barınma imkânı verilmiştir. Zulmedenler başarıya ulaşamaz.” Cevabı, daveti kabul etmek olmadı. Kapılar kapalıyken de geçerli olan bir sorumluluğu hatırlattı: Allah karşısındaki sorumluluğu.

Kadın Yusuf'u arzuluyordu. Yusuf Rabbinin delilini gördü. Allah ondan kötülüğü ve hayasızlığı uzaklaştırdı; Yusuf O'nun ihlasla seçilmiş kullarındandı.

Yusuf ona boyun eğmemişti. Fakat karşı çıkmasıyla tehlike sona ermedi. Bir sonraki adım, ikisini de kapıya götürecekti.

İkisi de kapıya doğru koştu. Kadın Yusuf'un gömleğini arkadan yırttı. Kapıda kadının kocasıyla karşılaştılar. Baştan çıkarma girişiminin yerini bir suçlama aldı: Artık kadının isteği değil, Yusuf'un sözde suçu öne sürülüyordu.

Kadın kocasına sordu: “Ailene kötülük yapmak isteyen birinin karşılığı, hapis veya acı bir cezadan başka ne olabilir?” Yusuf'u suçlu olarak gösteriyor, olası cezayı da kendisi dile getiriyordu. Böylece Yusuf'un özgürlüğü doğrudan tehdit altına girmişti.

Yusuf itiraz etti: “Beni baştan çıkarmaya çalışan oydu.” İki anlatım karşı karşıyaydı. Ardından kadının ailesinden bir şahit konuştu. Şahit, incelenebilecek bir işarete dikkat çekti: yırtılan gömleğe.

“Gömleği önden yırtılmışsa kadın doğru söylemiştir; Yusuf ise yalan söyleyenlerdendir. Ama arkadan yırtılmışsa kadın yalan söylemiştir; Yusuf doğru söyleyenlerdendir.” İki ihtimal ayrı ayrı ortaya kondu. Görülebilen işaretin hangi anlatımı doğruladığına bakılacaktı.

Kocası gömleğe baktı. Gömlek arkadan yırtılmıştı.

Adam, “Bu sizin düzeninizdendir; düzeniniz gerçekten büyüktür” dedi. Sonra Yusuf'a, “Bu meseleyi bırak” diye seslendi. Kadına ise, “Günahın için bağışlanma dile. Hata işleyenlerden oldun” dedi.

Gömlekteki işaret suçlamayı çürütmüştü. Yusuf doğruyu söylemişti. Ancak meseleyi kapatma talebi, onun artık her türlü baskıdan korunacağı anlamına gelmiyordu. Hikâye bu evin sınırları içinde kalmayacaktı.

Şehirde bazı kadınlar yüksek mevki sahibi adamın karısını konuşuyordu: “Genç hizmetkârını baştan çıkarmaya çalışıyor. Ona duyduğu sevgi kendisini derinden sarmış. Onu açık bir yanılgı içinde görüyoruz.” Evde yaşanan olay, başkalarının hakkında hüküm verdiği bir meseleye dönüşmüştü.

Kadın bu konuşmaları duydu. Bunun üzerine kadınları yanına çağırttı, onlar için bir toplantı hazırladı ve her birine bir bıçak verdi. Ardından Yusuf'a, “Karşılarına çık” dedi. Onun hakkında konuşan kadınlar şimdi kendisini görüyordu.

Gördüklerinden öylesine etkilendiler ki ellerini kestiler. Hayretle, “Allah'ı tenzih ederiz! Bu bir insan değil. Bu ancak değerli bir melek olabilir!” dediler.

Sonra evin hanımı konuştu: “İşte beni kınadığınız kişi bu. Ben onu baştan çıkarmaya çalıştım. Fakat o kendisini korudu ve direndi.” Yaptığını kabul ediyor, aynı zamanda onun reddini de doğruluyordu.

Ancak bu itiraf, kadının talebini sona erdirmedi: “İstediğimi yapmazsa mutlaka hapsedilecek ve aşağılananlardan olacak.” Davet ettiği kadınların önünde, kendi itirafı ile tehdidi artık yan yana duruyordu.

Gömlek Yusuf'u zaten doğrulamıştı. Şimdi kadın da onun kendisine direndiğini açıklıyordu. Buna rağmen Yusuf hapis tehdidiyle karşı karşıyaydı. İlk olayın gerçeği ile ona baskı uygulamaya devam edebilme gücü aynı şey değildi. Yusuf bu baskıya dua ile karşılık verdi.

Yusuf Rabbine yöneldi: “Rabbim, hapis bana onların beni çağırdığı şeyden daha sevimlidir.” Böylece ilan edilen cezanın karşısında başka bir tehlike duruyordu: Boyun eğip bugüne kadar koruduğu sınırı aşmak.

“Onların düzenini benden uzaklaştırmazsan onlara meyledebilir ve cahillerden olabilirim.” Yusuf yardım istiyordu. Direnişini korunmaya duyduğu ihtiyaçla birleştiriyordu.

Allah duasını kabul etti ve onların düzenini Yusuf'tan uzaklaştırdı. Kur'an burada O'nu her şeyi işiten ve bilen olarak anar. Yusuf'un duası cevapsız kalmamıştı. Fakat hayasızlıktan korunması, insanların özgürlüğü hakkında adil karar vereceği anlamına gelmedi.

İşaretleri gördükten sonra bile onu bir süre hapsetmeye karar verdiler. Hapis, bir kanıtın yokluğundan doğmamıştı: İşaretler zaten görülmüştü. Buna rağmen hapis kararı devam etti.

Yusuf korunmuş, fakat aynı zamanda hapsedilmişti. Yolu artık hapishaneye uzanıyordu; bu durum, kadına karşı koymuş olduğu gerçeğini değiştirmiyordu. Orada yeni bir karşılaşma başlayacaktı.

Yusuf'la birlikte iki genç adam hapishaneye girdi. Biri rüyasını anlattı: “Kendimi şarap sıkarken gördüm.” Diğeri, “Başımın üzerinde ekmek taşıdığımı, kuşların ondan yediğini gördüm” dedi. Ardından Yusuf'tan istediler: “Bize anlamını açıkla. Seni iyilik yapanlardan biri olarak görüyoruz.”

Yusuf cevap verdi: “Size verilen yiyecek gelmeden önce yorumunu bildireceğim. Bu, Rabbimin bana öğrettiği bilgiden gelir.” Rüyaların farklı sonuçlarını anlatmadan önce bilgisinin kaynağından ve izlediği inanç yolundan söz etti.

“Allah'a inanmayan ve ahireti inkâr eden bir topluluğun inancından uzak durdum. Atalarım İbrahim, İshak ve Yakub'un yolunu izliyorum. Allah'a herhangi bir şeyi ortak koşmak bize yakışmaz. Bu, Allah'ın bize ve insanlara bir lütfudur. Fakat insanların çoğu şükretmez.”

Sonra doğrudan iki hapishane arkadaşına seslendi: “Birbirinden ayrı birçok efendi mi daha iyidir, yoksa her şeye üstün gelen tek Allah mı? O'nun dışında taptıklarınız, sizin ve atalarınızın koyduğu adlardır. Allah bunlar için bir yetki indirmedi. Hüküm yalnız Allah'a aittir. O, yalnız kendisine kulluk etmenizi emretti. Dosdoğru inanç budur; fakat insanların çoğu bilmez.”

Ardından Yusuf rüyalara döndü. İkisinin gördüğü imgeler aynı sona işaret etmiyordu: “Biriniz efendisine şarap sunacak. Diğeriniz çarmıha gerilecek ve kuşlar başından yiyecek. Sorduğunuz mesele karara bağlanmıştır.”

Yusuf, kurtulmasını beklediği adama bir istekte bulundu: “Efendinin yanında benden söz et.” Fakat bu istek, başlangıçta hapiste kalışını değiştirmedi. Şeytanın sebep olduğu bir unutma yaşandı. Yusuf'un durumu değişmedi.

Yusuf hapishanede birkaç yıl daha kaldı. Başkalarına bir cevap vermişti. Fakat kendi hapsi henüz sona ermemişti.

Kral ileri gelenlerine seslendi: “Yedi zayıf ineğin yediği yedi semiz inek, yedi yeşil başak ve başka kuru başaklar gördüm. Rüyaları yorumlayabiliyorsanız benim rüyamı açıklayın.”

Cevap bir açıklama getirmedi: “Bunlar karmakarışık rüyalar. Bunların yorumunu bilmiyoruz.” Kral sorusunu sormuştu; çevresindekiler cevap veremiyordu.

O sırada, hapishaneden kurtulan adam uzun bir zamanın ardından hatırladı: “Size yorumunu getireceğim. Beni gönderin!” Cevap arayışı yeniden Yusuf'a yöneldi: Hâlâ hapishanede bulunan adama.

“Yusuf, ey doğru sözlü! Yedi zayıf ineğin yediği yedi semiz ineği, yedi yeşil başağı ve başka kuru başakları bize açıkla. Belki insanlara dönerim de anlamını öğrenirler.” Eski mahpus görüntüleri yeniden anlatmıştı. Şimdi Yusuf cevap verdi.

Cevabı, gelecek yıllar için bir plana dönüştü: “Yedi yıl aralıksız ekim yapacaksınız. Biçtiklerinizi başaklarında bırakın. Yiyeceğiniz küçük bir miktarı ayırın.” Hasat böylece yalnız o anın ihtiyacını karşılamayacak; büyük bölümü korunacaktı.

“Ardından yedi zorlu yıl gelecek. Koruyacağınız küçük bir miktar dışında, o yıllar için önceden hazırladığınız birikimleri tüketecekler.” İlk dönemin bolluğu ile sonraki darlık birbirine bağlıydı: İkinci dönem için ilkinde hazırlık yapılmalıydı.

Fakat yorum bu zorlu yıllarla bitmiyordu: “Sonra insanların yardıma ve yağmura kavuşacağı, yeniden ürünlerini sıkabileceği bir yıl gelecek.” Yusuf yalnızca tehlikeyi söylemedi. Önceden ne yapmaları gerektiğini, darlık sırasında birikimlerin nasıl kullanılacağını ve sonrasında başka bir yılın geleceğini de açıkladı.

Aranan cevap hapishaneden gelmişti. Yusuf henüz özgür değildi. Ancak artık onun bildirdiği bilgiye nasıl karşılık verileceği kralın önündeydi.

“Yusuf'u bana getirin” diye emretti kral. Bir elçi geldi. Yıllar süren hapsin ardından Yusuf'u hapishaneden çıkarabilecek bir çağrı vardı. Fakat cevabı, önce hapsedilmeden önce yaşanan meseleye döndü.

Elçiyi krala geri gönderdi: “Efendine dön. Ellerini kesen kadınların durumunu ona sor. Ne olmuştu? Rabbim onların düzenini bilir.” Yusuf, eski suçlamayı açıklığa kavuşturmadan arkasında bırakmak yerine olayın araştırılmasını istedi.

Kral kadınlara sordu: “Yusuf'u baştan çıkarmaya çalıştığınız sırada ne yaşandı?” Onlar, “Allah'ı tenzih ederiz! Onun hiçbir kötülüğünü bilmiyoruz” diye cevap verdiler. Ardından yüksek mevki sahibi adamın karısı konuştu: “Gerçek artık ortaya çıktı. Onu baştan çıkarmaya çalışan bendim. O doğru söyleyenlerdendir.”

Bir zamanlar Yusuf'u hapisle tehdit eden kadın şimdi onun doğruluğunu onaylıyordu. Mesele, yeni bir kraliyet kararıyla yalnızca geride bırakılmıyordu. Eski suçlama, olaya katılanların ifadeleriyle açıklığa kavuşuyordu.

Ardından, kime ait olduğu farklı yorumlanan şu sözler gelir: “Bu, yokluğunda ona ihanet etmediğimin bilinmesi içindir. Allah hainlerin düzenini başarıya ulaştırmaz. Kendi nefsimi temize çıkarmıyorum. Rabbimin merhamet ettiği durumlar dışında nefis kötülüğe yöneltir. Rabbim bağışlayıcı ve merhametlidir.”

Kral şimdi, “Onu bana getirin. Kendi hizmetime seçmek istiyorum” dedi. Yusuf'la konuştuktan sonra, “Bugünden itibaren yanımızda sağlam bir mevkiye ve güvene sahipsin” diye bildirdi. Mahpus yalnızca salıverilmiyordu. Ona sorumluluk yolu açılıyordu.

Yusuf cevap verdi: “Beni ülkenin birikimlerinin başına getir. Onları güvenilir biçimde koruyabilirim ve gerekli bilgiye sahibim.” Yeni mevkiye verdiği karşılık, daha önce anlattığı hazırlıkla uyumlu somut bir görevdi.

Böylece Allah Yusuf'a ülkede yerleşik bir imkân verdi; istediği yerde yer tutabiliyordu. Allah merhametini dilediğine verir ve iyilik yapanların karşılığını boşa çıkarmaz. Fakat bu yükseliş son ölçü değildir: İman eden ve Allah'a karşı sorumluluğunu koruyanlar için ahiretin karşılığı daha iyidir.

Yusuf’un kardeşleri gelip onun yanına girerler. Yusuf onları tanır. Onlar ise onu tanımaz. Böylece karşılaşma, sonraki cevaplarının da ortadan kaldırmadığı bir farkla başlar: Yusuf karşısındakilerin kim olduğunu bilir; onlar kimin karşısında durduklarını bilmezler. Ayrı düştükleri kardeş, şimdi ihtiyaçlarını karşılayan kişidir.

Erzakları hazırlandıktan sonra Yusuf onlardan bir şey ister: “Babanızdan olan bir kardeşinizi bana getirin. Size ölçüyü tam verdiğimi ve konuklayanların en iyisi olduğumu görüyorsunuz.” Önce bu karşılaşmada elde ettiklerini hatırlatır: eksiksiz bir pay ve iyi bir karşılanma. Ardından bir sonraki gelişlerinin bir şarta bağlı olduğunu açıklar.

“Onu getirmezseniz benden artık bir ölçü alamazsınız. O zaman yanıma da gelmeyin.” İlk seferde verilen erzak bu isteği ortadan kaldırmaz. Şimdi aldıkları verilmiştir; ileride alabilecekleri ise sözü edilen kardeşle dönmelerine bağlıdır. Bu yüzden sonraki kararda babalarının da sözü olacaktır.

Kardeşler, onu göndermesi için babasını ikna etmeye çalışacaklarını söylerler. Bunu mutlaka yapacaklarını da belirtirler. Fakat şimdilik bu, Yusuf’a verdikleri sözdür. Babalarıyla konuşmaları ve onun cevabı henüz önlerindedir.

Yusuf adamlarına bir talimat daha verir: Kardeşlerinin karşılık olarak getirdiği malları yeniden yüklerine koymalıdırlar. Belki ailelerine döndüklerinde malları tanır, belki de tekrar gelirler. Karşılaşma bu ihtimalle biter. Kardeşlerin ellerinde erzak ve geri dönüşleri için bir şart vardır. Yusuf’un kimliği ise onlar için hâlâ gizlidir.

Kardeşler babalarına dönerler. Yusuf’un isteği ancak şimdi aile içinde konuşulan bir mesele olur. “Babamız, bir sonraki erzak payı bize verilmeyecek. Kardeşimizi bizimle gönder ki yeniden yiyecek alabilelim. Onu mutlaka koruyacağız.” Ailenin ihtiyacını, kardeşlerini koruyacaklarına dair güvenceyle birlikte dile getirirler.

Yakub’un cevabı önceki söze döner: “Daha önce onun kardeşini size emanet ettiğimden farklı biçimde mi emanet edeyim?” Verdikleri güvence tek başına değildir. Baba, daha önceki emanetin sonucunu hatırlatır. Ardından dayandığı makamı söyler: Allah en iyi koruyandır ve merhametlilerin en merhametlisidir.

Yüklerini açtıklarında karşılık olarak getirdikleri malları bulurlar. Bu buluş, isteklerinin yeni bir gerekçesine dönüşür. “Daha ne isteyelim? Mallarımız bize geri verilmiş. Ailemize erzak getirebilir, kardeşimizi koruyabilir ve bir deve yükü daha alabiliriz.” Ek payı, yolculuk için bir başka gerekçe olarak gösterirler.

Baba bu kez kendi şartını koyar. Allah’ın huzurunda kardeşlerini geri getireceklerine dair bağlayıcı bir söz vermedikçe onu göndermeyecektir; ancak güçlerini tümüyle aşan bir durum onları engellerse bu başka olacaktır. Bu sözü verirler. Yakub da söylediklerine Allah’ın vekil olduğunu belirtir.

Girişlerinden önce bir öğüt daha verir: Hepsi tek bir kapıdan değil, ayrı kapılardan girmelidir. Fakat öğüdünün gücünü de açıkça sınırlar. Allah’ın takdirine karşı onlara bir fayda sağlayamaz. Hüküm yalnız Allah’ındır; o da Allah’a dayanır.

Oğulları babalarının söylediği biçimde girerler. Bu öğüt Yakub’un içindeki bir ihtiyacı karşılar, fakat Allah’ın takdirini değiştiremez. Yakub, Allah’ın kendisine öğrettiği bilgiye sahiptir; insanların çoğu ise bilmez. Yeni yolculuk başlamıştır: Yanlarında kardeşleri ve üzerlerinde bağlayıcı bir söz vardır.

Bu defa istenen kardeş de yanlarındadır. Yusuf’un huzuruna girdiklerinde onu yanına alır ve kimliğini açıklar. “Ben senin kardeşinim”, der. “Onların yaptıklarına üzülme.” Yusuf, ilk karşılaşmada diğerlerinin anlayamadığını bu kardeşine bildirir.

Yusuf erzaklarını hazırladıktan sonra su kabını kardeşinin yüküne koyar. Ardından bir münadi kervana seslenir: “Siz hırsızsınız!” Kardeşler seslenenlere dönüp neyin kaybolduğunu sorarlar. Hükümdarın kabının kayıp olduğu söylenir. Onu getirene bir deve yükü verilecek, bu söz için kefil olunacaktır.

Kardeşler yemin ederek karşı çıkarlar: “Allah’a yemin ederiz; bu ülkede bozgunculuk yapmaya gelmediğimizi biliyorsunuz. Biz hırsız değiliz.” Ancak suçlama bu itirazla sona ermez. Karşı taraftan, doğru söylemiyorlarsa hangi cezanın uygulanacağı sorulur.

Bu kez kuralı kardeşler kendileri söylerler: Kap kimin yükünde bulunursa o kişi karşılık olarak alıkonulmalıdır. Haksızlık edenlere böyle karşılık verdiklerini açıklarlar. Kayıp eşyanın nerede olduğu sorusu böylece ikinci bir anlam kazanır. Bulunduğu yer, kimin ötekilerle birlikte dönemeyeceğini de belirleyecektir.

Arama, o kardeşin yükünden önce diğer kardeşlerin kaplarından başlar. Sonra kap, o kardeşin yükünden çıkarılır. Aranan eşya tam da onun yükündedir. Kardeşlerin söylediği sonuç, artık babalarına geri getirmeyi söz verdikleri kişiyi ilgilendirir.

Allah, Yusuf için yolu böyle hazırlar. Allah dilemedikçe Yusuf, hükümdarın düzenine göre kardeşini bu biçimde alıkoyamazdı. Allah dilediğini derecelerle yükseltir; her bilgi sahibinin üstünde daha iyi bilen biri vardır. Erzaklar hazırdır; buna rağmen hep birlikte geri dönmeleri artık belirsizdir.

Kap bulunduktan sonra kardeşler suçlamayı başka bir yöne çevirirler. Eğer bu kişi çalmışsa, daha önce onun bir kardeşinin de çaldığını iddia ederler. Yusuf cevabını içinde tutar, onlara açık etmez. Onların durumunu daha kötü olarak değerlendirir; ne söylediklerini en iyi Allah bilir.

Ardından bir değişiklik isterler: “Ey yüksek makam sahibi, onun çok yaşlı bir babası var. Yerine bizden birini al. Senin iyilik yapanlardan olduğunu görüyoruz.” Artık isteklerinin merkezinde ek erzak değil, alıkonulan kardeş vardır.

Yusuf kabul etmez. Eşyanın yanında bulunduğu kişiden başkasını almaktan Allah’a sığınır; öyle yaparlarsa haksızlık edeceklerdir. Cevabı, bulunan eşya ve buna bağlanan sonuç üzerinedir.

Kararı değiştirme umudunu yitirince kendi aralarında gizlice görüşmek üzere çekilirler. Bir kardeş, babalarının Allah’ın huzurunda aldığı bağlayıcı sözü ve daha önce Yusuf’a karşı gösterdikleri ihmali hatırlatır. Babası izin verene veya Allah kendisi hakkında hükmedene kadar bu ülkeden ayrılmayacaktır. Allah hükmedenlerin en iyisidir.

Ötekiler babalarına dönmelidir. Bu kardeş iletecekleri haberin içeriğini de söyler: Oğlunun çaldığını, yalnızca bildiklerine şahitlik ettiklerini ve gizli olanı koruyamayacaklarını anlatmalıdırlar. Baba, bulundukları şehre ve birlikte döndükleri kervana sorabilir. Doğru söylediklerini de belirtmelidirler.

Böylece kendilerine emanet edilen kardeş olmadan bir dönüş önlerindedir. Başka bir kardeş de ülkede kalır. Babaya olayın bütün açıklaması değil, kardeşlerin gördükleri ve hırsızlık diye adlandırdıkları şeyin haberi ulaşacaktır.

Haber babaya ulaşır. Yakub, oğullarının beklediği kabulü göstermez. “Nefisleriniz sizi bir işe sürükledi. Bana güzel bir sabır gerekir. Belki Allah hepsini bana geri getirir. O her şeyi bilendir, hikmet sahibidir.” Cevabında hem kınama hem umut vardır. Yalnız bu defa eksik olan kardeşi anmaz. Geri gelmesini dilediği herkes bu umudun içindedir.

Sonra onlardan yüz çevirir. “Yusuf için kederim ne büyük!” Üzüntüden gözlerine ak düşer; acısını içinde tutar. Yeni haber onu Yusuf’tan uzaklaştırmaz. Yakub onun adını söyler; Yusuf’a duyduğu keder hâlâ oradadır.

Oğulları bu konuda ona seslenirler. Yemin ederek, Yusuf’u anmaya devam edeceğini ve sonunda iyice güçten düşeceğini veya helak olacağını söylerler.

Yakub, şikâyetini kime yönelttiğini açıklar: “Derin kederimi ve üzüntümü yalnız Allah’a açarım. Allah’tan sizin bilmediğinizi bilirim.” Acısını saklamaz. Fakat onu oğullarının hükmüne de bırakmaz. Yakınması Allah’adır.

Bu cevaptan yeni bir görev doğar. “Oğullarım, gidin; Yusuf’u ve kardeşini araştırın. Allah’ın ferahlık veren yardımından ümidinizi kesmeyin. Ondan ancak iman etmeyenler ümit keser.” Bulunan bir kap hakkında gelen haberden sonra, iki kardeş için yeni bir arayış başlayacaktır.

Yakub oğullarını yeniden gönderir. Getirdikleri haber arayışı sona erdirmez. Babaları onlara araştıracakları iki kişiyi söyler: Yusuf ve kardeşi. Kederi, bu görevi vermesine engel değildir.

Kardeşler yeniden Yusuf’un yanına girerler. Yeni istekleri, kendilerini ve ailelerini içine alan darlıkla başlar. Yanlarında ancak düşük değerli mallar vardır. “Ey yüksek makam sahibi, yine de bize ölçüyü tam ver ve bize bağışta bulun. Allah verenleri mükâfatlandırır.” Önceki karşılaşmada ek bir deve yükünden söz etmişlerdi. Şimdi ise ellerindeki az imkânın alacakları payı belirlememesini isterler.

Yusuf’un cevabı konuşmayı değiştirir. Getirdikleri mallar hakkında başka bir soru sormaz. Bilgisizce davrandıkları sırada Yusuf’a ve kardeşine ne yaptıklarını bilip bilmediklerini sorar. Bu soruyla, kardeşler söylemeden önce kendi adını anar.

“Gerçekten sen Yusuf musun?” diye sorarlar. Yusuf cevap verir: “Ben Yusuf’um, bu da kardeşim. Allah bize iyilikte bulundu.” İlk karşılaşmada yalnız Yusuf’un bildiği şey artık açıktır. Kardeşler sadece kendilerine erzak veren kişinin karşısında değildir. Kendi kardeşlerinin karşısındadırlar.

Yusuf cevabını takva ve sabırla birlikte verir: Allah’a karşı sorumluluğuna dikkat edip sabreden kişinin iyiliğinin karşılığını Allah kaybettirmez. Kendilerine verilen nimeti Allah’a bağlar. Kardeşler yemin ederek Allah’ın onu kendilerinden üstün tuttuğunu ve kendilerinin suç işlediğini kabul ederler.

Bu kabulün ardından yeni bir kınama gelmez. Yusuf şöyle der: “Bugün üzerinizde bir kınama yok. Allah sizi bağışlasın. O merhametlilerin en merhametlisidir.” Suçları anılmıştır; Yusuf merhametle cevap verir. Erzak isteği, Yusuf’un kimliğini açıklamasına varmıştır; tanıma anı ise karşılık verme değil, bağışlamayla biter.

Yusuf kardeşlerine açık bir görev verir. Bu gömleğini götürüp babasının yüzüne koymalıdırlar; o zaman yeniden görebilecektir. Ardından bütün aileleriyle birlikte Yusuf’a gelmelidirler. Böylece konuşma yalnız onların bağışlanmasıyla bitmez. Babaya da ulaşılacak, bütün aileye gelmeleri söylenecektir.

Yusuf’un gömleği şimdi babaya ulaşacaktır. Bu gömlek ve aileye verilen çağrıyla yolun yeni bölümü devam eder.

Kervan ayrıldığında babaları şöyle der: “Yusuf’un kokusunu duyuyorum; yeter ki beni bunamış saymayın.” Yeminle karşılık verilir: Hâlâ eski yanılgısının içindedir. Kervan yola çıkmıştır, fakat haberci henüz gelmemiştir.

Sonra müjdeyi getiren kişi gelir. Gömleği Yakub’un yüzüne koyar ve onun görmesi geri döner. Yakub karşısındakilere önceki sözlerini hatırlatır: “Size Allah’tan sizin bilmediğinizi bildiğimi söylememiş miydim?”

Oğulları artık babalarından bir kardeşi kendilerine emanet etmesini istemezler. Kendi günahları için bağışlanma dilemesini isterler. “Babamız, bizim için bağışlanma dile. Biz suç işlemiştik.” Yusuf’a yaptıkları itirafın bir karşılığı, şimdi babalarıyla konuşmalarında ortaya çıkar.

Yakub, Rabbi’nden onlar için bağışlanma dileyeceğini söyler. Allah çok bağışlayandır, merhametlidir. Yusuf’un haberi ulaşmış, babanın görmesi geri dönmüş ve bütün aileye çağrı yapılmıştır. Hep birlikte buluşmaları ise henüz önlerindedir.

Aile Yusuf’un yanına geldiğinde anne babasını yanına alır. Yusuf şöyle der: “Allah dilerse Mısır’a güven içinde girin.” Söylediği güvenlik, Allah’ın dilemesine bağlı kalır.

Anne babasını yüksek oturma yerine çıkarır. Aile onun önünde secdeye kapanır. Bu anda buluşma, Yusuf’un vaktiyle babasına anlattığı rüyaya bağlanır.

Yusuf babasına seslenir: “Bu, daha önce gördüğüm rüyanın gerçekleşmesidir. Rabbim onu gerçek kıldı.” Yolunun sonunda gerçekleşmeyi kendi başarısı diye açıklamaz. Rabbi’nin iyiliğini anar: Allah onu zindandan çıkarmış, şeytan kendisiyle kardeşlerinin arasına ayrılık soktuktan sonra ailesini kırdan yanına getirmiştir.

Bu bakış, buluşmayı önceki olaylara bağlar. Zindan, ayrılık ve kardeşler arasındaki anlaşmazlık anılır. Fakat Yusuf’un sözü orada kalmaz. Rabbi dilediğini ince bir lütufla gerçekleştirir; O her şeyi bilendir, hikmet sahibidir. Yusuf rüyanın gerçekleşmesini Rabbi’ne bağlar.

Ardından duasını Allah’a yöneltir. Kendisine hükümranlıktan bir pay verilmiş ve yorum bilgisi öğretilmiştir. “Göklerin ve yerin yaratıcısı, dünyada ve ahirette benim koruyucum Sensin. Canımı Sana teslim olmuş olarak al ve beni salihlere kat.” Allah’a teslimiyetinin sonuna kadar sürmesini ve salihlere katılmayı ister.

Böylece buluşma, yeni bir güç talebiyle sona ermez. Önceki rüya gerçekleşmiş, aile bir araya gelmiştir. Yusuf’un bu bölümdeki son sözleri ise bir dua olarak kalır.

Rüyanın gerçekleşmesiyle Yusuf'un kendi kıssasındaki anlatı tamamlanır. Fakat sure henüz bitmez. Şimdi doğrudan Hz. Muhammed'e ﷺ yönelir: Gayba ait bu haber ona vahyedilmektedir. Kardeşler planlarını kararlaştırırken o yanlarında değildi. Anlattıklarının kaynağı, olaylara bizzat katılmış olması değildir.

Böylesine etkileyici bir kıssa bile imanı zorla meydana getirmez. Ayetler, elçiye bütün çabasına rağmen insanların çoğunun inanmayacağını bildirir. O, mesajı için bir ücret istemez. Bu, haberi getirenle dinleyenleri arasındaki bir alışveriş değil, âlemler için bir hatırlatmadır.

Sonra bakış Yusuf'un ötesine açılır. İnsanlar göklerde ve yerdeki işaretlerin yanından geçer, fakat onlardan yüz çevirir. Birçoğu Allah'ı kabul ederken O'na ortak da koşar. Sure, her şeyin böyle sürüp gideceği sanısını sarsar: Farkında olmamak, kuşatıcı bir azabı veya ansızın gelecek kıyamet saatini ortadan kaldırmaz.

Elçinin yolu açıkça belirtilir: O ve kendisine uyanlar, bilinç ve açık bir kavrayışla Allah'a çağırırlar. Allah, kendisine ortak koşulmasından uzaktır; elçi de ortak koşanlardan olmadığını bildirir. Önceki elçiler de yerleşimlerin halkından olan, kendilerine vahiy verilen erkeklerdi. Yeryüzünde dolaşan kişi, geçmiş halkların sonunu araştırabilir. Dünya itibarı son ölçü değildir; takva sahipleri için ahiret yurdu daha hayırlıdır.

Sure, sonunda ümitlerini yitiren elçileri ve son derece ağır bir yalanlanmayı hatırlatır. Ardından Allah'ın yardımı gelmiştir. Kurtuluş O'nun dilemesiyle gelir; suçlu topluluklardan azabı geri çevrilemez. Böylece son bölüm, sınanmadan yaşanan rahat bir hayatı vaat etmez.

Son ayet, anlatının değerine döner: Bu kıssalarda anlayış sahipleri için ibret vardır. Kur'an uydurulmuş bir anlatı değildir. Son ayet onu önceki vahyi doğrulayan, her şeyi açıklayan, inananlar için rehberlik ve rahmet olan bir kitap olarak niteler. Geriye yalnız kavuşma kalmaz. Düşünmeye ve Allah'ın rehberliğine cevap vermeye çağıran bir kıssa kalır.