Hz. Yunus Kıssası (يونس) – Kur'an'daki Anlatımı

Yunus kaçarak uzaklaşır ve tamamen yüklü bir gemiye ulaşır. Artık yolu karada değildir. Elçi, yükünü taşıyan bir gemidedir; kıssasının sonraki adımı yeni bir yolculuk kararı değil, bir kura olacaktır.

Kura çekilir ve sonuç Yunus’un aleyhine çıkar. Uzaklaşan kişi, şimdi kurayı kaybedenlerden biridir. Bu sonucun ardından daha derin bir dönüş yaşanır: Bir balık onu yutar.

Kuran, yutulmasını Yunus hakkındaki bir değerlendirmeyle birlikte anlatır. O, kınanmayı gerektiren bir durumdadır. Dolayısıyla yaşadığı sıkıntı yalnızca bir yolculukta gerçekleşen sıra dışı olay değildir; kendi sorumluluğuyla da bağlantılıdır. Başlangıçta onun bir elçi olduğu belirtilmiştir. Burada da kınanmayı gerektiren bir durumda olduğu açıkça söylenir.

Böylece yol kaçıştan gemiye, gemiden kuraya, kuradan balığın içine uzanır. Henüz kurtuluş gerçekleşmemiştir. Kıssada bundan sonra duyulacak cevap kuradan değil, balığın yuttuğu kişinin duasından gelecektir.

Enbiyâ suresi Yunus’u Zünnûn, yani balık sahibi olarak anar. Öfkeli hâlde uzaklaşmış ve böyle bir sıkıntıya düşürülmeyi beklememiştir. Şimdi kıssanın merkezinde onun gidişi yoktur. Karanlıklar içinde Allah’a seslenmektedir.

“Senden başka ilah yoktur. Sen her eksiklikten uzaksın. Ben ise haksızlık edenlerden oldum.” Duası önce Allah’ın birliğini bildirir. Sonra O’nu tenzih eder. Sonunda Yunus haksızlığı başkasında değil, kendisinde dile getirir.

Bu sözler kıssayı belirleyici dönüm noktasına getirir. Yunus aktarılan bu duasında davranışını elçilik makamıyla mazur göstermeye çalışmaz. İtirafından önce Allah’a bir suçlama da yöneltmez. Öfkeli hâlde giden kişi, şimdi karanlıklar içinde kendi sorumluluğunu kabul etmekte ve tek ilaha yönelmektedir.

Allah duasına karşılık verir ve onu sıkıntıdan kurtarır. Cevap yalnız bir isimle ve bir olayla sınırlı kalmaz: Ayet, Allah’ın müminleri böyle kurtardığını bildirir. Böylece duanın sonunda yalnız Yunus’un itirafı değil, kendisine verilen kurtuluş da vardır. Kıssa onun imtihanını aşan bir müjdeye açılır.

Sâffât suresi, Yunus’un tesbihinin bu imtihandaki önemini gösterir. Allah’ı tesbih edenlerden olmasaydı insanların diriltileceği güne kadar balığın içinde kalacaktı. Bu karşılaştırma son güne kadar uzanır; fakat onun yaşadığı kıssa başka bir yöne gider.

Yunus orada kalmaz. Çıplak, açık bir yere bırakılır. Yutulmasının ardından balıktan kurtuluş gelir. Karanlıklardan sonra yolu açık arazidedir. Yine de kurtuluş bütün zayıflığın sona erdiği anlamına gelmez: Yunus hastadır.

Allah onun üzerinde Kuran’ın yaqtin diye adlandırdığı bir bitki bitirir. Böylece kurtuluşu başka bir ilgi ve yardım izler. Hasta elçi yalnız önceki sıkıntısından çıkarılmaz; üzerinde bitkinin büyümesi de Allah’ın ona yönelik yardımındandır.

Şimdi iki hareket yan yana durmaktadır. Tesbihi, balıktaki kalışının sona ermesiyle bağlantılıdır; karada da ona yardım ulaşır. Ayetler onu yeniden karanlıklara götürmez. Kıssasını sürdürür ve tek başına imtihan edilen elçinin büyük bir topluma gönderilmesine doğru ilerler.

Allah Yunus’u yüz bin ya da daha fazla insana gönderir. Böylece anlatı bir kişinin imtihanından büyük bir toplumun cevabına doğru genişler. Gönderilişin ardından imanları gelir: İman ederler ve Allah onları bir süre yaşatıp hayatın nimetlerinden yararlandırır.

Başka bir sure Yunus’un adını taşır. Orada iman edip imanının kendisine fayda verdiği bir şehir sorulur. Bu soruda Yunus’un halkı özellikle belirtilen istisna olarak görünür. Cevapları karşılıksız kalmaz. İmanlarının başlarına gelecek şey bakımından gerçek bir sonucu vardır.

İman ettiklerinde Allah dünya hayatındaki aşağılayıcı azabı üzerlerinden kaldırır. Bu azabın yerine kendilerine tanınan süre gelir. Bir müddet hayatın nimetlerinden yararlanmalarına izin verilir. Kurtuluş zamanlarının sınırsız olması demek değildir; belirtilen azabın kaldırılması ve kendilerine süre verilmesi demektir.

Böylece elçinin kurtuluşunun yanında artık toplumun korunması da vardır. Yunus kendi sıkıntısında Allah’a dua etmiştir; halkı iman etmiş ve aşağılayıcı azaptan kurtarılmıştır. Bu bölüm, gönderildiği insanların yok olmasıyla bitmez. İmanları ve Allah’ın kendilerine bağışladığı süreyle sona erer.

Kalem suresi balık sahibini bir kez daha hatırlatır. Şimdi hitap Peygamber Muhammed’e ﷺ yönelir. Rabbinin hükmünü sabırla beklemesi ve balık sahibi sıkıntı içinde seslendiğinde onun gibi olmaması istenir.

Yunus’un duası burada imtihanından ayrılmaz. Sıkıntısı ciddi olmaya devam eder ve sabır öğüdü geçerliliğini korur. Fakat aynı bölüm, Rabbinin nimetinin ona yetiştiğini de bildirir. Bu nimet olmasaydı kınanmış hâlde çıplak yere atılacaktı.

Ardından Yunus’un konumunu açıkça doğrulayan ifade gelir: Rabbi onu seçmiş ve salihlerden kılmıştır. Kınanması anılan elçi, yalnız bu kınamaya indirgenmez. Ona yetişen nimet ve Rabbinin onu seçmesi de kıssasının parçasıdır.

Böylece sabır emri, verilen nimetin haberiyle yan yana durur. Sıkıntı içindeki dua hatırlatılır; seçilmesi de açıklanır. Yunus Kuran’da yalnız kurayı kaybeden veya yutulan kişi olarak kalmaz. Rabbi onu salihlerden kılar.

Yunus, Kuran’ın vahiyden söz ettiği yerde de anılır. Allah Peygamber Muhammed’e ﷺ, Nuh’a ve ondan sonraki peygamberlere vahyettiği gibi vahyetmiştir. Yunus bu zincirde, vahiy alanlar arasında ismi açıkça sayılanlardan biridir.

Yanında İbrahim, İsmail, İshak, Yakub, İsa, Eyyub, Harun ve Süleyman gibi isimler bulunur. Böylece onun elçiliği, başka kıssalarda baskı, kayıp, korunma ve verilen yardımın içinden geçen aynı çizginin parçasıdır. İsmi yalnız balıkla ilgili anlatıya ait değildir.

Allah’ın üstün kıldıkları arasında da görünür: İsmail, El-Yesa, Yunus ve Lut birlikte anılır ve her biri âlemlere üstün kılınmıştır. Bu ayetler, önce anlatılan imtihanını silmeden onun derecesini doğrular.

Böylece son, başlangıca döner. Yunus elçilerdendir. Gemi, kura ve karanlıklardan geçen yol, onun itirafına ve kurtuluşuna ulaşmıştır; büyük toplum da imanla cevap vermiştir. İsmi sonunda Allah’ın vahiy ve özel lütuf verdiği kişiler zincirinde yerini korur.