Hz. Şuayb Kıssası (شعيب) – Kur'an'daki Anlatımı

Şuayb’ın adalet isteği ölçü ve tartıda kalmaz. Çağrısında yollar da anılır: “Tehdit etmek, Allah’a iman edenleri O’nun yolundan çevirmek ve o yolu eğri göstermek için her yolun başına oturmayın.” Böylece engeller yalnız mala değil, iman eden insanlara yönelir.

Sonra kavmine kendilerine verileni hatırlatır. “Az olduğunuz, O’nun sizi çoğalttığı zamanı düşünün.” Sözleri bugünkü güçlerini Allah’ın nimetiyle birleştirir. Hatırlatma uyarıya varır: “Bozguncuların sonunun nasıl olduğuna bakın.” Çoğalmış olmak, bozgunculuğun sonuçsuz kalması demek değildir.

Şuayb elçiliğine verilen farklı cevaplardan da söz eder: “Bir grubunuz gönderildiğim mesaja inanır, bir grubunuz inanmazsa Allah aramızda hükmedinceye kadar sabredin.” Mücadele böylece gizlenmez. İmanla reddediş karşı karşıyadır.

Fakat gösterdiği karar Allah’a aittir. “O hükmedenlerin en hayırlısıdır.” Yollardaki tehditler ve müminleri engellemek, hakikatin kime ait olduğunu belirlememelidir. Şuayb Rabbinin hükmüne işaret eder. İleri gelenler buna başka bir iddiayla cevap verecektir: İnananların şehirlerindeki yeri hakkında karar verme iddiasıyla.

Kibirli ileri gelenler Şuayb’ı ve inananları baskı altına alır: “Seni ve seninle iman edenleri şehrimizden çıkaracağız. Ya da dinimize döneceksiniz.” Allah’ın hükmüne yapılan çağrı bir ültimatomla karşılaşır. Onların isteğine boyun eğenin kalmasına izin verilecektir.

Şuayb cevap verir: “İstemesek de mi? Allah bizi ondan kurtardıktan sonra dininize dönersek Allah’a karşı yalan uydurmuş oluruz. Rabbimiz Allah dilemedikçe ona dönmemiz mümkün değildir. O’nun bilgisi her şeyi kuşatır. Allah’a dayanıyoruz.” Ardından dua eder: “Rabbimiz, bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet. Sen en iyi hükmedensin.” Cevabı önce zorlanan değişime karşıdır; sonra Rabbine yönelir.

İnkârcı ileri gelenler insanlara başka bir uyarıda bulunur: “Şuayb’a uyarsanız mutlaka kaybedersiniz.” Fakat reddedenleri sarsıntı yakalar; sabah yurtlarında yere serilmişlerdir. Şuayb’ı yalanlayanlar orada hiç yaşamamış gibi olur. Kaybedenler kendileridir. İnsanları elçiden uzak tutmak için kullandıkları söz artık kendi sonlarını anlatmaktadır.

Şuayb onlardan yüz çevirir. “Kavmim, Rabbimin mesajlarını size ilettim ve samimiyetle öğüt verdim. İmanı reddeden insanlar için nasıl üzüleyim?” Son sözü uyarının iletildiğini korur. İleri gelenlerin tehdidi onu yalana dönüştürememiş; hüküm, söyledikleri kaybı kendilerine çevirmiştir.

Hûd suresi Şuayb’ın Medyen’e çağrısına başka bir bakış açar. Yine Allah’ın birliğini, yine ölçü ve tartıyı anar. Bu defa halkının durumunu endişesinin karşısına açıkça koyar: “İyi durumda olduğunuzu görüyorum. Fakat sizi kuşatan bir günün azabından korkuyorum.” Görünen bolluk uyarısını cevaplamaz. İyi durumda olan insanlar başka bir sonuç konusunda uyarılır.

“Kavmim, ölçü ve tartıyı tam ve adaletle yapın. İnsanların haklarından eksiltmeyin, yeryüzünde bozgunculuk yaymayın. Allah’ın size bıraktığı, iman ediyorsanız sizin için daha hayırlıdır. Ben üzerinize bekçi olarak görevlendirilmedim.” Şuayb kendisi için daha çok mal istemez. Başkalarının hakkını korumalarını ister ve Allah’ın bıraktığına işaret eder.

Kavmi namazı, ibadeti ve malı birleştiren soruyla cevap verir: “Şuayb, namazın mı sana atalarımızın taptıklarını bırakmamızı emrediyor? Ya da mallarımızda istediğimizi yapmamamızı mı? Sen zaten yumuşak huylu, aklı başında birisin!” Cevapları miras alınan ilahları ve mal üzerindeki serbestliklerini onun çağrısının karşısına koyar. Alay ettikleri namaz artık mücadelenin merkezindedir.

Şuayb kendi ölçüsüyle cevap verir: “Kavmim, Rabbimden açık bir delilim varsa ve O bana güzel rızık verdiyse ne dersiniz? Size yasakladığımı kendim yapmak istemiyorum. Gücüm yettiğince yalnız ıslah istiyorum. Başarım ancak Allah’tandır. O’na güvenir, O’na yönelirim.” İsteği kendisi için de geçerli olmalıdır. Bununla birlikte sonucu kendi gücüyle kesin sağlayacağını iddia etmez. Yapabileceğini sınırıyla belirtir; güvenini Allah’a yöneltir.

Şuayb önceki toplumları hatırlatır. “Bana karşı çıkışınız, Nuh, Hûd veya Salih kavimlerinin başına gelenin sizi de bulmasına yol açmasın. Lût kavmi size uzak değildir.” Elçiyle mücadele, sonucu başkalarında görülmüş bir karara götürmemelidir.

Çağrısı henüz dönüşün imkânsız olduğu değildir. “Rabbinizden bağışlanma isteyin ve O’na tövbe edin. Rabbim merhametli ve sevendir.” Önceki azabın hatırlatılmasını bağışlanmaya davet izler. Halkı aynı sözlerde hem uyarıyı hem geri dönüş yolunu bulur.

Fakat karşıtları küçümseme ve tehditle cevap verir: “Şuayb, söylediklerinin çoğunu anlamıyoruz. Seni aramızda zayıf görüyoruz. Ailen olmasa seni taşlardık. Bizim gözümüzde büyük bir değerin yok.” Şimdiye kadar taşlamamalarının nedeni olarak mesajını değil, yakınlarının desteğini gösterirler. Şuayb tam bu ölçüye yönelir: “Ailem sizin için arkanıza attığınız Allah’tan daha mı değerlidir? Rabbim bütün yaptıklarınızı kuşatır.”

Sonra kararlarını kendi kararıyla yan yana koyar: “Kendi durumunuza göre davranın. Ben de davranacağım. Kimi aşağılayıcı azabın bulacağını ve kimin yalancı olduğunu öğreneceksiniz. Bekleyin; ben de sizinle bekliyorum.” Mücadeleleri şimdi bildirilen bekleyişe uzanır. Sonraki dönüm noktası Allah’ın emridir. Kimin haklı olduğu, Şuayb’a vermedikleri saygınlıkla sınırlı kalmaz.

Allah’ın emri gelir. Şuayb’ın bekleyişine verilen cevap şimdi kurtuluş ve azap olarak anlatılır. Allah Şuayb’ı ve onunla iman edenleri rahmetiyle kurtarır. Elçi ve müminler birlikte anılır.

Haksızlık edenleri korkunç ses yakalar. Sabah yurtlarında yere serilmişlerdir. Yaşadıkları evler onları bu sonuçtan korumaz.

Durumları orada hiç yaşamamışlar gibi anlatılır. Şuayb’ı taşlamakla ilgili önceki tehdit bölümün sonunda yer almaz. Sonunda müminlere verilen kurtuluş ve zalimlerin yok oluşu vardır.

Sonuç Medyen’i anar ve uzaklaştırılmasını Semûd’unkiyle yan yana koyar. Böylece Şuayb’ın uyarısında hatırlattığı önceki halklar yeni bir uyarıya ulaşır: Artık Medyen de sonu hatırlanan bir toplumdur.

Şuarâ suresi elçileri yalanlayan Eyke halkını anar. Bu anlatı bakışında Şuayb onlara seslenir: “Allah’tan sakınmayacak mısınız? Ben sizin için güvenilir bir elçiyim. Allah’tan sakının ve bana uyun.” Görevi de onlardan istediği cevap da açıkça belirtilir.

Sonra mesajının kendi kazancı için bir iş olmadığını açıklar. “Bunun için sizden ücret istemiyorum. Karşılığım yalnız âlemlerin Rabbine aittir.” Mallarından söz eder; fakat çağrısının bedeli olarak kendisine bir pay istemez. Ücret sorusu böylece itaat sorusundan ayrılır.

“Ölçüyü tam yapın ve başkalarını kayba uğratanlardan olmayın. Doğru teraziyle tartın. İnsanların haklarını eksiltmeyin ve yeryüzünde bozgunculuk çıkarmayın.” İstekler birbirini izler: tam ölçmek, doğru tartmak, hakları azaltmamak, bozgunculuk yaymamak. Başkalarına verdikleri ve onlardan aldıkları aynı çağrının içinde değerlendirilir.

Sonunda Şuayb onları yaratılışlarına döndürür: “Sizi ve önceki nesilleri yaratandan sakının.” Çağrı yalnız bugün bulunanlara ait değildir. Öncekilerin de yaratıcısı aynıdır. Yine de karşıtlarının cevabı doğru teraziden başlamayacaktır. Onun kişiliğine saldıracak ve göğe yönelik bir istekte bulunacaktır.

Şöyle cevap verirler: “Sen büyüye uğrayanlardansın. Bizim gibi bir insandan başka bir şey değilsin. Seni yalancılardan sayıyoruz.” Suçlamalar onların Şuayb hakkında nasıl hüküm verdiğini söyler; Kuran’ın onun hakkında doğruladığını değil. Daha önce belirtilen güvenilirliğinin karşısında şimdi suçlamaları vardır.

Ardından isterler: “Doğru söylüyorsan üzerimize gökten parçalar düşür.” Adil davranma çağrısını, istenen delili kendilerinin belirlediği bir meydan okumaya dönüştürürler. Şuayb cevap verir: “Rabbim ne yaptığınızı en iyi bilir.” Göğü onların isteğine göre yöneteceğini iddia etmez.

Onu yalanlarlar. Gölge gününün azabı kendilerini yakalar; bu büyük bir günün azabıdır. Cevap onların elinde değildir. Suçlamaları elçi hakkındaki son hükme dönüşmez, meydan okumaları da kendi yaptıklarının sorumluluğunu kaldırmaz.

Bölüm bunda bir ayet bulunduğunu bildirir. Çoğu iman etmemiştir. Sonra sonuç Rabbi güçlü ve merhametli olarak anar. Suçlama, istek ve azabın ardından Allah hakkındaki şahitlik kalır; Şuayb’ın çağrısını reddetmek için öne sürdükleri yalancılık iddiası değil.

Ankebût suresi Medyen’in kardeşini bir daha hatırlatır. Şuayb şöyle der: “Kavmim, Allah’a kulluk edin ve ahiret gününü bekleyin. Yeryüzünde bozgunculuk çıkarmayın.” Kısa özet kulluk çağrısını ve yeryüzündeki davranışı doğrudan birleştirir.

İkisinin arasında ahiret günü vardır. Davranışın ölçüsü böylece yalnız o anda insanlara kazanç sağlayan şey değildir. Çağrıları hayatın son hesabını hatırlatır.

Şuayb’ı yalanlarlar. Sarsıntı kendilerini yakalar ve sabah yurtlarında yere serilirler. Kuran yine reddedişin sonunu anlatır; evlerindeki günlük hayat yine bildirilen sonucun dışında kalmaz.

Böylece sonuç başlangıcın isteğine döner: Allah’a kulluk etmek ve bozgunculuk yapmamak. Terazi ve yollar imandan ayrı sorular değildi. Aynı Rabbin çağrısı ve ahiret gününün beklentisi altındaydılar.