Hz. Sâlih Kıssası (صالح) – Kur'an'daki Anlatımı

Sâlih Semûd’a Allah’ın verdiği yeri hatırlatır. Âd’dan sonra ardıllar yapılmışlardır. Yeryüzünde barınaklar edinmişlerdir: Ovalarda saraylar kurar, dağlardan evler oyarlar.

“Allah’ın nimetlerini hatırlayın,” diye çağırır. “Yeryüzünde bozgunculuk yaymayın.”

İmkânlarıyla yaptıkları, hatırlamaları gereken bir nimete dahildir. Meskenleri Rablerinin önünde nasıl yaşadıkları sorusunun dışında değildir.

Sâlih sorar: “Buradaki bütün bunların içinde güvenle bırakılacak mısınız? Bahçeler ve kaynaklar arasında, tarlalarda ve yumuşak meyve başlangıçları olan hurmalıklarda? Dağlardan ustalıkla evler oyuyorsunuz.”

Soru her şeyden yoksun bir kavme yönelmez. Bahçeler, su, tarlalar, hurmalar ve inşa yeteneği vardır. Sâlih tam bu rızkın içinde güvendikleri güvenliği sorar. Evleri ve becerileri orada sınırsız kalıp kalmayacaklarını kendiliğinden cevaplamaz.

Dağdaki yapıyı oyan da ovadaki yapı sahibi de aynı çağrıya muhataptır. Semûd Rabbin nimetini bozgunculuk iznine dönüştürmemelidir.

Sâlih kavmine Allah’tan sakınıp sakınmayacağını sorar. “Ben sizin için güvenilir bir elçiyim. Allah’tan sakının ve bana itaat edin. Bunun için sizden ücret istemiyorum. Karşılığım yalnız âlemlerin Rabbine aittir.”

Davet bir göreve götürür, bir fiyata değil. İtaat etmeleri gereken Rabbi anar; kendi karşılığının da O’na ait olduğunu bildirir.

Fakat Semûd’da başka türden bir emir de vardır. Bahçeleri ve evleri hakkındaki sorudan sonra Sâlih yine Allah’tan sakınmalarını ve kendisine uymalarını ister. Ardından şöyle der: “Ölçüyü aşanların emrine uymayın. Yeryüzünde bozgunculuk çıkarır, hiçbir şeyi düzeltmezler.”

Karar yalnız Sâlih’e verilecek tek bir cevapla ilgili değildir. İnsanların bundan sonra kimin emriyle yaşayacağıyla ilgilidir. Elçi bozgunculuk doğuran buyruklara karşı uyarır. Elçileri yalanlayan kavim özellikle bu yola uymamalıdır.

Âlemlerin Rabbine çağrı ile aşırıların emri arasında açık ayrım vardır. Sâlih insanlar hâlâ imkânlarının içindeyken bunu söyler.

İnsanlar Sâlih’e onu önceden nasıl gördüklerini hatırlatır. “Sâlih, aramızda kendisinden ümit beklenen biriydin. Şimdi atalarımızın taptıklarına tapmamızı mı yasaklıyorsun? Çağırdığın şey hakkında içimizi rahatsız eden bir şüphe içindeyiz.”

Sözleri aynı insanın iki görünümünü karşı karşıya getirir. Önceden ümit bağladıkları kişiydi. Şimdi onları atalarıyla ilişkilendirdikleri ibadeti bırakmaya çağırır. Alışkanlıklarından uzaklaşmasını kendisine karşı kullanırlar.

Sâlih Allah’a karşı sorumluluğunu sorarak cevap verir. “Ey kavmim, düşünün: Rabbimden açık bir delil almışsam ve O bana katından rahmet vermişse, O’na başkaldırdığımda Allah’a karşı bana kim yardım eder?”

Kavmin beklentileri önündeki tek yükümlülük değildir. Görevini reddederse bu insanların onayı Rabbine karşı yardım sağlamaz.

“Ancak kaybımı artırırsınız.”

Sâlih kendisine biçtikleri role dönmez. Rabbinin delilini ve rahmetini söyler. Çağrısından duydukları hayal kırıklığı sorumluluğunu kaldırmaz.

Sâlih’in çağrısı iki tartışan gruba ayrılan bir kavimle karşılaşır. İman edenler vardır. Kibirli önderler özellikle onların arasında zayıf sayılanlara yönelir.

“Sâlih’in Rabbinden gönderildiğini biliyor musunuz?”

Müminlerin cevabı açıktır: “Biz onunla gönderilene inanıyoruz.” Önderler kendi karşılıklarını verir: “Biz sizin inandığınızı reddediyoruz.”

Kavmin içindeki ayrım böylece dile gelir. Zayıf tutulanların cevabının yerini önderlerin yargısı almaz. İmanları da büyüklenenlerin reddi de söylenir.

Sâlih kavmine iyiden önce kötünün neden aceleyle gelmesini istediğini sorar. “Allah’tan bağışlanma dilemez misiniz ki merhamete erişesiniz?”

Karşılık verirler: “Seni ve yanındakileri uğursuz sayıyoruz.” Elçi ve beraberindekiler kötü talihin nedeni ilan edilir.

Sâlih bu yorumu reddeder. “Sizin talihiniz Allah katındadır. Siz sınanan bir kavimsiniz.” Bağışlanma davetinin karşısında kendisini uğursuz sayan cevap vardır. Bununla sınama Rablerinden elçiye aktarılmış olmaz.

Semûd uyarıları reddeder, içinden tek bir insana mı uyacağını sorar. “O zaman sapmış ve çılgın oluruz. Öğüt aramızdan özellikle ona mı verildi? Hayır, o kibirli bir yalancıdır.”

Sâlih’e yönelttikleri suçlama onu dinlememe gerekçesine dönüşür. İçlerinden olması çağrıyı kabul etmeye götürmez. Öğüdün neden özellikle bu insana verilmiş olacağını sorgularlar.

Karşılarında, yarın kibirli yalancının kim olduğunu öğrenecekleri haberi vardır. Sâlih hakkındaki yargıları doğruluk konusundaki son hüküm değildir.

Karşı çıkanlar ayrıca şöyle der: “Sen büyülenmişlerdensin. Yalnız bizim gibi bir insansın. Doğru söylüyorsan bir işaret getir.”

Elçiyi küçümsemeyi bir taleple birleştirirler. Tartışma sıradan insan olduğu suçlamasında kalmaz. Çağrısını doğrulayacak bir şey isterler. Sonraki karar yalnız Sâlih’i nasıl adlandırdıklarıyla ilgili olmayacaktır. Kendilerine verilen işarete nasıl davranacaklarıyla ilgili olacaktır.

Sâlih kavmine dişi deveden söz eder. “Rabbinizden açık bir delil geldi. Bu, size bir işaret olarak Allah’ın dişi devesidir.”

İşaret taleplerinin cevabı aralarındadır. Sâlih bunu açık bir emirle birleştirir: “Allah’ın arzında otlasın. Ona zarar vermeyin; yoksa sizi acı bir azap yakalar.”

Sözlerini aktaran başka bir pasaj azabı yakın olarak bildirir. Deveyi koruma, bağlayıcı olmayan bir tavsiye değildir. İnsanlar saldırının sonucuna karşı uyarılır.

İşaret yalnız bakılması için adlandırılmaz. Allah’ın arzında yiyebilmelidir. Yerleşen, evler yapan, büyük imkânlara sahip kavme görev tam da burada gelir: Deveye yer bırakmalı, onu yaralamamalıdır.

Sâlih’in sözleri görünen işaretle sınırı bir arada tutar. İnsanlar deveyi kendilerine verildiği emirden ayıramaz. Uyarı eylemden öncedir. Çağrısı hâlâ şöyledir: Otlasın; ona kötülük dokundurmayın.

Allah dişi deveyi Semûd için bir sınama olarak bildirir. Sâlih gözlemeli ve sabırlı olmalıdır. Suyun paylaştırıldığını, her içme vaktinin gözetilmesi gerektiğini onlara söylemelidir.

Sâlih insanlara şöyle der: “Bu dişi devenin içme vakti vardır. Sizin de belirlenmiş bir günde içme vaktiniz vardır. Ona zarar vermeyin; yoksa büyük bir günün azabı sizi yakalar.”

Allah’ın arzında otlama hakkına su hakkı da eklenir. İnsanlara yalnız onu yaralamamaları söylenmez. Belirlenen paylaşımı da gözetmelidirler. Su sınırsız biçimde yalnız kendilerinin kullanımında değildir.

Sınama böylece onların da ihtiyaç duyduğu rızıkla ilişkilerine uzanır. Devenin vaktine saygı göstermeli, kendi vakitlerini kullanmalıdırlar. Uyarı saldırının anlamını tekrarlar: Sonuçsuz kalmaz.

Bu sınır kavmin önünde dururken Sâlih sabırlı olmalıdır. Semûd bir işaret istemiştir. İşaret verilmiştir; kabulü artık davranış ister: Otlayacak yer, zarardan korunma ve paylaşılan suya saygı.

Semûd azgınlığı içinde mesajı reddeder. Aralarındaki en kötü kişi kalkar. Allah’ın elçisi onları Allah’ın dişi devesi ve su hakkı konusunda uyarır. Sınır bir kez daha söylenir.

Fakat insanlar arkadaşlarını çağırır. O harekete geçer, devenin tendonlarını keser. Yer ve su bırakmaları gereken işarete ölümcül saldırı yapılır.

Sâlih’in eylemden önceki sözleri belirsiz kalmamıştır: Deveye zarar vermemelidirler. Su hakkı belirlenmiştir. Buna rağmen arkadaşları çağrılır ve saldırı gerçekleşir.

Saldırıyı içlerinden biri yapsa da eylem kavme yüklenir. Kendilerini ilgilendirmeyen bir sınır ihlalinin önünde durmazlar. Arkadaşlarını çağırmaları da elçiyi reddetmeleri de olaya dahildir.

Başka bir anlatım eylemden sonraki pişmanlıklarını da anar. Deveye saldırılmıştır; ardından pişman olanlara dönüşürler. Bu, Sâlih’in zarardan önce sunduğu sonuç değildir. Önceki emir onu korumaktı. Şimdi işlenen eylem bildirilen sonucun önündedir.

Deveye saldırıdan sonra kavim Rabbinin emrine başkaldırır. Sâlih’e meydan okur: “Elçilerdensen bize bildirdiğin şeyi getir.”

Ret eyleme dönüşmüştür. Şimdi uyardığı sonucun kendi istekleriyle gelmesini isterler. Elçiliğini bu meydan okumanın konusu yaparlar.

Sâlih cevap verir: “Meskenlerinizde üç gün daha faydalanın. Bu, yalan çıkmayacak bir vaattir.”

Kalan süre açıkça söylenir. Meskenlerdeki hayatları ile bildirilen hüküm arasında üç gün vardır. Bu söz, haberi kavimle yeniden oylamaya sunmaz.

Başka bir anlatım da Semûd’a tanınan kısa faydalanma süresini hatırlatır. Evleri hâlâ bulundukları yerdir. Fakat güvenliğini Sâlih’in daha önce sorguladığı kalışın artık belirtilmiş bir son süresi vardır.

Başka bir anlatım Sâlih’in kendisine karşı kurulan plana yönelir. Şehirde yeryüzünde bozgunculuk çıkaran, hiçbir şeyi düzeltmeyen dokuz adam vardır. Niyetleri elçiye ve ailesine yöneliktir.

“Allah adına birbirinize yemin edin,” derler. “Onu ve ailesini gece basacağız. Sonra en yakın velisine, ailesinin yok oluşunda bulunmadığımızı söyleyeceğiz. Kesinlikle doğru söylediğimizi ileri süreceğiz.”

Plan hem saldırıyı hem sonradan onu örtecek sözü içerir. Adamlar yalnız şiddet uygulamak istemez. Katılımlarını inkâr edecekleri iddiayı da hazırlarlar. Planlarında doğru söyleme iddiası tam da yalana dahildir.

Karşılıklı yeminde Allah’ın adı da anılır. Bu, amaçlanan eylemi doğru kılmaz. Saldırıyı gece yapmayı planlarlar; fakat planları Allah’ın kudretinin dışında kalmaz.

Tuzaklarını kurarlar. Onlar fark etmezken Allah da tuzaklarına karşı hükmünü yürütür. Şiddet ve hazır ifadeyle kurtulma niyetinin yanında Rablerinin planı vardır. Adamlar sonradan söylemek istedikleri sözü hesaplar. Niyetlerinin sonucu ellerinde değildir.

Planın sonucunu adamların hazırladığı ifade belirlemez. Allah onları ve kavimlerini yok eder. Sâlih’e saldırı, istedikleri gibi elçinin yok oluşuna dönüşmez.

Yaptıkları zulüm nedeniyle evleri bomboş durur. Şehirdeki hayatlarına ait meskenler şimdi bir işaret olarak gösterilir. Bu boşlukta anlayan insanlar için öğüt vardır.

Kurtuluş da açıkça bildirilir: Allah iman edip Kendisinden sakınanları korur. Adamlar ve kavimleri hakkındaki hüküm bu insanları onlarla birlikte yok etmez.

Planlanan geceyle boş evler aynı anlatıdadır. Adamlar sonrası için bir söz hazırlamıştı. Gösterilen sonrası başarılı savunmaları değildir. Tuzaklarının sonucu ve müminlerin kurtuluşudur.

Allah’ın emri geldiğinde Sâlih’i ve onunla iman edenleri kurtarır. O’ndan rahmetle, o günün aşağılanmasından da korunurlar. Rableri güçlü ve üstün kudretlidir.

Zulmedenleri korkunç ses yakalar. Meskenlerinde yere serilirler. Sarsıntı da kendilerini yakalayan şey olarak anılır. Başka bir anlatımda bakarlarken yıkıcı darbe onları tutar. Artık doğrulamaz, yardım bulamazlar.

Bir ağıldaki kuru bitki kalıntılarıyla yapılan benzetme, tek sesin etkisini gösterir. Daha önce kendi istekleriyle hareket edenler şimdi kuru malzeme gibi bırakılmıştır. Deveye saldırı ve elçilerini ret, bildirilen hükmün altındadır. Meydan okudukları azap kendilerini yakalamıştır.

Semûd ve Âd sarsıcı olayı yalan saymıştı. Semûd’u ezici yok oluş yakalar. Rableri suçları yüzünden onları yıkımla kaplar, bunda eşitler. Hükmünün sonuçlarından korkması gerekmez.

Sarsıntı, korkunç ses ve yıkıcı darbe anlatımlarda sonlarını gösterir. İnsanlar serilmiştir, kalkamaz. Sâlih ile müminlerse korunur. Semûd’un üç gün daha faydalandığı meskenler hükmü inkârcılardan uzak tutmaz.

Hicr halkının anlatımı eserleriyle işaretlere cevapları arasındaki karşıtlığı yeniden gösterir. Elçileri yalanlarlar. Allah ayetlerini verir; yüz çevirirler.

Dağlardan evler oyar, orada güvenle yaşarlar. Sâlih’in kavmine hatırlattığı aynı beceri burada da anılır. Dağ yamaçları meskene dönüşmüştür. Fakat eserleri ayetlerden uzaklaşmalarını değiştirmez.

Sabah korkunç ses onları yakalar. Kazandıkları ve yaptıkları fayda sağlamaz.

Karşıtlık kısa ve ciddidir: Bir yanda dağlardan oyulmuş evler ve kalışlarının güvenliği vardır. Diğer yanda kazançlarının durduramadığı hüküm durur. Evlerin hikâyesi sakinlerinin sonsuza dek orada kalmasıyla bitmez. Dağlardan mesken yapma becerileri, yalanlamalarının sonucundan korumaz.

Sâlih kavminden yüz çevirir. “Ey kavmim, Rabbimin mesajını size ilettim, içtenlikle öğüt verdim. Fakat içten öğüt verenleri sevmiyorsunuz.”

Sözleri yerine getirdiği görevi hatırlatır. Bağışlanma çağrısı, açık delil ve deveye zarar vermeye karşı uyarı söylenmişti. Kavim öğüt vereni kabul etmemiştir.

İnsanlar sanki hiç yaşamamış, gelişmemiş gibi meskenlerinde yatar. Semûd Rabbini reddetmiştir. Kesin uzaklık bildirilir. Çoğu inanmamıştı. Anlatı sonucu bir işaret, Rabbi güçlü ve merhametli olarak anar.

Vahiy daha sonra önceki insanların yalanlamasını işaretlerin gönderilmesine engel olarak anar. Semûd dişi deveyi görünen bir işaret olarak almış, ona haksızlık etmiştir. İşaretler uyarmak için gönderilir.

Deve böylece hatırada bir talebin karşılanmasından fazlası olarak kalır. Kavim işaret almış, sınırını çiğnemiştir. Sâlih’in ayrılışı eylemden önce açık duran mesaja döner. Öğüt vermiştir. Cevapları şimdi sonuna geldikleri yolu belirlemiştir.